evolutie.blog.com

Het nieuwste boek ‘God én Darwin. Geloof kan niet om evolutie heen‘ (1) van de theoloog-godsdienstfilosoof Taede Smedes heeft een verrassend slothoofdstuk. Maar laat ik bij het begin beginnen. Het is een klein boekje (160 blz) uitgegeven door Nieuw Amsterdam. Een zeer actieve Nederlandse uitgever die al een aardig aantal boeken over evolutie heeft uitgegeven: vertalingen van de Darwin biografieën (Adrian Desmond, James Moore 5), drie boeken van Richard Dawkins, en Neil Shubin De vis in ons, en Carl Zimmer (2006) Waar komen we vandaan?.
Smedes begint met inleidende hoofdstukken over de evolutieheorie (geen fouten ontdekt, hoewel ik het soms anders geformuleerd zou hebben), creationisme, intelligent design en theïstische evolutie. Dan komt er een originele vondst: een interview met zichzelf! Een nieuwe literaire stijl? Humor is hem niet vreemd.

De titel van het boek laat niets te raden over: geloof en evolutie zijn niet strijdig. Dat ze wel strijdig zijn in het creationisme en Intelligent Design komt doordat die stromingen volgens Smedes God als quasiwetenschappelijke hypothese opvoeren. Als ik de auteur goed begrijp maken aanhangers van theïstische evolutie dezelfde fout. Smedes is dan ook niet echt enthousiast over die stroming. Wat hangt hij dan wel aan? Hij noemt dit theologie van evolutie. Maar maakt hij dan niet dezelfde fout als degenen die hij kritiseert? Hij gebruikt immers ‘theologie’ en ‘evolutie’ in één zin. En dat zou niet kunnen. Wat hij bedoelt met die uitdrukking komt in het vijfde hoofdstuk (de hoofdstukken zijn niet genummerd: een nieuwe trend in de uitgeverswereld?) naar voren: “Darwin heeft laten zien dat de mens onderdeel van de natuur is, en theologen nemen dit serieus en spreken niet langer over de mens als kroon op de schepping.” (p.114). Merkwaardigerwijze zegt hij even later “dat alles wat bestaat op mysterieuze en onzichtbare wijze met elkaar samenhangt” (2). Maar ik zou zeggen als Darwin heeft laten zien dat al het leven met elkaar samenhangt, dan is in ieder geval dàt niet meer mysterieus en onzichtbaar! Darwin heeft het juist zichtbaar gemaakt. Daarom kun je deze intuïtie ook bij niet gelovige auteurs aantreffen (3) zoals Smedes overigens zelf opmerkt.

In het verrassende slothoofdstuk (’Sterrenkinderen’: een verwijzing naar het boek van René Fransen?) stelt Smedes dat de mens bijzonder is, niet omdat hij de ‘kroon der schepping’ is, maar omdat hij de enige is die kennis over zichzelf, al het andere leven en de kosmos kan verwerven en er over kan nadenken. “Bij mij persoonlijk roept het besef van deze cruciale rol van de mens in het heelal diepe verwondering op over het bestaan”. Voor mij betekent het kosmisch perspectief de diepgaande verbondenheid en afhankelijkheid van de evolutie van het leven op aarde van de fysische evolutie van het heelal, en dat begon pas goed tot me door te dringen toen ik Barrow & Tipler The Anthropic Cosmological Principle las. (Smedes heeft The Universe that Discovered Itself van Barrow in de bibliografie staan). Voor de theoloog Smedes is het een religieuze verwondering. Maar terecht zegt hij dat je niet gelovig hoeft te zijn om dit kosmische perspectief te omhelzen. Daarom is het een perspectief dat geschikt is voor gelovigen, atheïsten, agnosten, humanisten of welke levensbeschouwing dan ook. Dit is een des te belangrijker constatering omdat er ook ethische consequencies aan te verbinden zijn. “Want als de mens zichzelf zou uitroeien, zou
ook het zelfbewustzijn van het heelal verdwijnen”. En dat zou jammer zijn, want daarmee zou iets bijzonders in het heelal verdwijnen.

Er is een belangrijke correctie nodig op het al positieve zelfbeeld dat Smedes van de mens construeert (ook al verwerpt hij ‘de kroon der schepping’). De mens is niet alleen uniek in zijn goede eigenschappen, maar ook uniek in zijn destructieve eigenschappen. Geen dier kan doden op afstand (vuurwapens, langeafstandsraketten, atoombom). Een leeuw moet hard rennen om een zebra te doden. Doden kan hij alleen door fysiek contact. Net als de malariamug, de gifslang, de spin, de vampiervleermuis, de slechtvalk, etc. De mens heeft vele talenten en die heeft hij nodig om problemen op te lossen, maar hij heeft realiteitszin nodig om die problemen te erkennen. Vooral als je de verantwoordelijkheid van de mens concreet vorm wilt geven, moet je de mens niet uitsluitend als ‘iets moois’ zien. Want dan los je de grote wereldproblemen oorlog, honger, steeds groeiende wereldbevolking, energie, klimaat en degradatie van de natuurlijke hulpbronnen van de aarde, niet op.
Als je dit indrukwekkende en waardevolle laatste hoofdstuk leest, doet het er eigenlijk niet meer toe hoe Smedes het woordje ‘god’ definieert (dat is eigenlijk een privézaak), en of hij nu een a-theist of post-theist genoemd moet worden. Ik vermoed, nee, ik weet zeker dat voor hem ‘bewijzen dat god bestaat’ een èrg lage prioriteit heeft. En staan grotere belangen op het spel.

Nog één opmerking: Smedes citeert met instemming Bas Haring. Misschien is het hem ontgaan -ondanks al mijn blogs over het onderwerp-, maar in zijn laatste boekje Het aquarium van Walter Huijsmans ontpopt Haring zich als een filosofisch ninhilist die geen waardering op kan brengen voor de biologische diversiteit op aarde, en het ook niet erg vindt als de mensheid uitsterft (4). Een filosofie die volkomen vreemd is aan de ideeën die Smedes zelf in zijn laatste hoofdstuk ontwikkelt.

Noten

1. Taede Smedes (2009) ‘God én Darwin. Geloof kan niet om evolutie heen‘, Uitgeverij Nieuw Amsterdam (Nw A’dam) paperback 160 blz. Dit is zijn blog.
2.  p.115. Het is toch niet zo merkwaardig, want: “Het woordje God is de naam die ik geef aan het mysterie achter en verborgen in onze waarneembare werkelijkheid.” (p.120)
3. Bijvoorbeeld: Ursula Goodenough The Sacred Depths of Nature Moet ik toch eens bekijken.
4. Zie mijn blog vanaf 8 april en volgende en ook deze bespreking op mijn website.
5. In feb 2009 verscheen ‘Darwin. De biografie‘. Nog te verschijnen: vertaling van ‘Darwin’s sacred cause‘.

Naschrift 18 juni:

In de Olympus-reeks werd ‘plotseling’ ook het boek ‘God en Darwin. Over de overeenkomst tussen religie en wetenschap‘ van Stephen Jay Gould uitgebracht, een heruitgave van een boek van uitgeverij Contact uit het jaar 2000, dat qua hoofdtitel maar één accenttekentje van het boek van Smedes verschilt. Het boek staat op de site van Olympus nog aangekondigd als ‘Verwacht  juni 2009′. Volgens Google cache heeft de aankondiging er tenminste vanaf 10 juni 2009 gestaan.

tags: boeken,religie

Afgelopen donderdag 2 april heb ik een presentatie gehouden op het Arts Meet Science Symposium in Groningen (mijn geboortestad!) ter gelegenheid van de 395e verjaardag van de Universiteit.
Eén van de dingen die ik betoogd heb is dat er twee strategieën zijn om de controverse evolutie versus creationisme aan te pakken. De tradionele en voor de hand liggende methode is bewijsmateriaal voor evolutie presenteren. Dat doet iedereen. Ook Darwin. En moderne evolutiebiologen zoals Jerry Coyne. Maar er is een andere, aanvullende methode: de biologische haalbaaarheid van planten, dieren en mensen zonder ouders te onderzoeken zonder evolutionaire methodes te gebruiken. Want ’schepping’ is immers het ontstaan van organismes zonder ouders.

Als we even voor het gemak aannemen dat Adam en Eva normale mensen waren zoals U en ik, dan kunnen we vragen welke biologsiche kenmerken zouden ze hebben, gezien de huidige biologische kennis? Dus zonder evolutionaire kennis. Dit laatste is belangrijk om kritiek van mensen die niets van evolutie willen weten, te vermijden.
‘Adam en Eva’ zouden extreem vreemde biologische eigenschappen moeten hebben. Zó vreemd, zó bedriegelijk, zó misleidend dat ze tegen alles ingaan wat we van biologie weten. De christen en geneticus Francis Collins had daar de uitdrukking voor: God als de Grote Bedrieger (1). Als de christelijke wetenschapper Collins die uitdrukking gebruikt, dan kan ik het ook gebruiken zonder beschuldigd te worden van godslastering. Nogmaals: deze strategie gebruikt geen evolutionair bewijsmateriaal. Dat is een belangrijk verschil met de gangbare methode. Deze aanpak berust op het feit dat het hebben van ouders sporen na laat in ieder lichaam. Het beroemdste voorbeeld is natuurlijk de navel, wat in feite een litteken is (3). Maar er zijn vele andere voorbeelden ontleend aan de moderne celbiologie, cytogenetica, moleculaire genetica, immunologie en nog veel meer (2). Het is ook zo dat onze dierlijke voorouders sporen nagelaten hebben in ons lichaam, dat we ‘van de apen afstammen enzo’, maar die laat ik bewust buiten beschouwing. Ik beperk me bewust tot de effecten van menselijke (voor)ouders.
Francis Collins vergelijkt genetische en chromosomale verschillen en overeenkomsten tussen mens - muis, en mens -chimpanzee: dat is een evolutionair argument. Dat doe ik hier dus niet. Ik trek echter dezelfde conclusie als Collins, ‘God as the Great Deceiver’, maar dan op basis van kenmerken van het menselijk lichaam die verraden dat hij ouders heeft gehad. Verwerp je deze bewijzen dat een organisme zoals de mens niet kan bestaan zonder ouders, dan verwerp je de hele moderne biologie. En dat is een resultaat om even bij stil te staan. Niet evolutie, maar de biologie. Wat kan een creationist dan nog doen? Dan kun je alleen maar uitroepen, zoals de creationistisch bioloog Ben Hobrink doet in Moderne wetenschap in de Bijbel: dat is een artistiek grapje van de Schepper!

1. Francis Collins The Language of God: A Scientist Presents Evidence for Belief. Zie mijn review van het boek (nu uitgebreid met twee illustraties van chromosomen en DNA).
2. Ik heb op mijn website een aparte pagina over dit onderwerp: Independent origin and the facts of life. Deze gaat vooral over een naturalistische niet-evolutionaire verklaring van de oorsprong van leven, maar er zijn vele overeenkomsten met de christelijke verklaring. Immers in beide gevallen zijn er individuen zonder ouders.
   
3. Op alle afbeeldingen van Adam en Eva zie je de navel! Ik weet niet of er schilders zijn die bewust de navel hebben weggelaten. Als U er eentje kent, dan wil ik het graag weten!

tags: lezingen,religie

“Het combineren van evolutie en geloof is volgens hem niet mogelijk. Tijdens zijn wetenschappelijke loopbaan heeft hij het wel geprobeerd, zo zei hij, maar hij kwam tot de conclusie dat dit ten koste zou gaan van Gods Woord. Een van de teksten die hem geholpen hebben bij het vormen van zijn mening is Hebreeën 11, waar staat dat het geloof een vaste grond is van de dingen die men hoopt en een bewijs van de zaken die men niet ziet. „Wij hoeven geen bewijs te leveren van Gods almacht. We hoeven alleen maar te buigen voor Gods Woord. Dat is me meer waard dan alle gekrakeel over evolutie.”

Aldus prof. dr. A. van Nieuw Amerongen in een interview in het Reformatorisch Dagblad 26 feb 2009. Het is lang geleden dat ik een Nederlandse hoogleraar op zo’n extreem minachtende manier over wetenschap heb horen spreken. Dit is werkelijk extreem. Zeker in vergelijking met Cees Dekker. En ook nog nooit is de bron van de minachting voor wetenschap zo glashelder naar voren gebracht: ‘het geloof is een bewijs van zaken die men niet ziet‘. Gelovige wetenschappers proberen nog wel eens hun geloof rationeel te verdedigen. Rationaliteit is bij deze hoogleraar totaal overboord gesmeten. We hoeven geen bewijs te leveren! Zijn geloof is irrationeel. Dat zoiets mogelijk is anno 2009 is schokkend, verbijsterend.

Van Nieuw Amerongen was werkzaam op de Faculteit der Tandheelkunde van de VU te Amsterdam en vanaf 1990 als hoogleraar Orale Biochemie verbonden aan het ACTA (bron). In die positie kom je niet dagelijks in contact met biologen en geologen. Dat is waarschijnlijk een factor in zijn extreme opvattingen. Een belangrijkere factor is waarschijnlijk dat (volgens het Ref Dag) Van Nieuw Amerongen lid is van het moderamen van de Hersteld Nederlandse Hervormde Kerk (kennelijk niet een erg progressieve organisatie). Hij heeft een boek geschreven: En de wereld gaat voorbij… Ervaringen van een christen-wetenschapper (bron). Een christenwetenschapper van het extreme soort. Op zijn eigen vakgebied tandheelkunde is hij succesvol, maar zijn meningen over evolutie zijn die van een volstrekte leek. Vele gelovige wetenschappers in Nederland zullen zich voor hem schamen.

“Toen God de dieren had geschapen wilde hij de mens schapen.
En ik denk dat God de mens een beetje op de aap gebaseerd heeft”.

‘Op de aap gebaseerd’! Wat een wijsheid! Dit schoolmeisje heeft op een bewonderenswaardige manier onder woorden gebracht hoe je kunt geloven dat God de mens heeft geschapen en tegelijk kunt verklaren waarom mensen en apen zo veel op elkaar lijken.
 
We krijgen geen antwoord op de vraag waarom God ‘de mens op de aap heeft gebaseerd’, maar zij hoeft in ieder geval niet te ontkennen dat we erg op apen lijken. En dat is een groot voordeel! Het is geen toeval dat we op apen lijken, want God heeft de mens op de aap gebaseerd!
En zij hoeft zich er dus ook niet voor te schamen dat we op apen lijken! Het heeft een heel andere gevoelswaarde dan zeggen dat we ‘van de apen afstammen’! Het roept geen emotionele weerstanden op. Het enige wat je in deze opvatting niet kunnen zeggen is dat de mens een totaal nieuw en uniek ontwerp is. De mens heeft wel unieke eigenschappen, maar veel, zo niet alles, is gebaseerd op ideeën die we in dieren terugvinden.

Een ander voordeel van deze benadering is dat je de feiten over alle biologische overeenkomsten tussen mens en aap en alle andere dieren op school kunt vertellen. Zelfs op christelijke scholen, zelfs tijdens godsdienstles of het vak levensbeschouwing. Want er is geen ‘atheïstische, materialistische ondertoon’. Alle anatomische, fysiologische, neurobiologische, chromosomale, genetische overeenkomsten, die biologen zo goed kennen vanuit de evolutietheorie, kunnen nu zonder enig probleem in de klas verteld worden met behulp van de metafoor ‘God heeft veel van zijn ontwerpen hergebruikt’. Dit gaat verder: mensapen zijn op de kleinere apen gebaseerd, apen zijn weer gebaseerd op een zoogdier, etc. .

Een ander voordeel is dat iedereen vertrouwd is met het begrip ‘is gebaseerd op‘. Een film is gebaseerd op een boek, games kunnen gebaseerd zijn op een film; de Toyota Prius is gebaseerd op een verbrandingsmotor en een electromotor (1), die beide weer op oudere uitvindingen gebaseerd zijn; Windows 3.1 is gebaseerd op DOS; nieuwe windows versies zijn gebaseerd op voorgaande versies, etc. Ook zal het idee van ‘hergebruik’ velen aanspraken.
 
Dit is het beste van twee werelden: evolutie en schepping. Soms kan een kind iets treffender en eleganter zeggen dan alle filosofen, theologen en wetenschappers bij elkaar. Bedankt Sofie! (want zo noem ik je maar). Je bent een genie!

1. De Toyota Prius is een overgangsvorm (’transitional‘) tussen een auto gebaseerd op verbrandingsmotor en een auto gebaseerd op electromotor. In de toekomst zal de benzinemotor uitgestorven zijn en alleen auto’s gebaseerd op electromotoren overleven, aangezien het voedsel voor de benzinemotor aan het opraken is.

Postscript vrijdag 20 maart:
Een Engelse uitdrukking die dicht in de buurt komt van ‘de mens is gebaseerd op de aap’ is: ‘created from animals’. Het is een boektitel, die over iets anders gaat. Ik had gehoopt dat het een uitdrukking was met een religieuze achtergrond. Die heb ik nog niet gevonden.

filmfragment uit: LUX (IKON) zondag 15 maart 2009

Volkskrant magazine zaterdag 21.02.09, p.12,13

Zie ook: Hagoort bevestigt: Theïstische evolutie is in, creatie is uit, 26 feb 2009

Vanavond in DWDD onthulde EO presentator Tijs van den Brink de logica van het christelijk geloof zoals het bij de EO werkt: als Genesis een gedicht is, wat gebeurt er dan met de rest van de bijbel? Als die ook een gedicht is, wordt de kern van het geloof (J is opgestaan) aangetast, dus Genesis is letterlijk waar. Ik heb de laatste tijd ook wel eens gehoord, zei de EO-presentator, dat de aarde miljoenen jaren oud is, maar als we dat accepteren wordt Genesis een gedicht, en dan wordt de rest van de bijbel ook een gedicht. En ik ben er heilig van overtuigd dat J is opgestaan. Dat is de kern van mijn geloof. Ik ben opgegroeid in die traditie. Als je dat niet gelooft wordt je ontslagen bij de EO.

Wat opvalt is dat het woord ‘wetenschap’ niet is gevallen. De redenering vertrekt bij de onvoorwaardelijke acceptatie van de kern van het geloof, en daarvoor moet de hele bijbel letterlijk waar zijn, en als de wetenschap leert dat Genesis niet letterlijk gelezen kan worden, dan is dat jammer voor de wetenschap. Ik geloof de hele bijbel letterlijk, omdat ik niet weet hoe je in de helft kunt geloven. Waarschijnlijk interesseert het hem helemaal niet hoe lang God precies over zijn schepping heeft gedaan, het gaat hem alleen om de consequenties voor ‘de kern van het geloof’. Het is tevens een soort koehandel: ik zou Genesis wel als een gedicht willen lezen als de wetenschap dat vereist, maar ja, vanwege de gevolgen voor mij persoonlijk, doe ik het toch maar niet. Jammer voor de wetenschap!
Concluderend: een beter bewijs van indoctrinatie in de jeugd (’ Ik ben opgegroeid in die traditie’), de macht van een organisatie als de EO om haar personeel dwingend voor te schrijven wat ze moeten denken (anders wordt je ontslagen), nauwelijks verhuld eigenbelang, en minachting van de resultaten van de wetenschap, kan ik niet bedenken.

PS: ‘Monthly transfer limit exceeded’: betekent dat er meer dan 250 MB data verkeer is gegenereerd door bezoekers van dit blog in februari. Wordt op 1 maart gereset.

PS: 5 maart 2009:
EO presentator Tijs van den Brink noemt de opstanding van J. de kern van het geloof. De opstanding uit de dood is een super-wonder, het is een grove schending van natuurwetten. Tijs van den Brink maakt uitgerekend een schending van natuurwetten de kern van zijn geloof! Volgens Herman Philipse (sgu college 5) hebben moderne theologen (behalve Swinburne) na uitgebreide studie besloten dat lichamelijke opstanding niet is gebeurd. Wat een ontzettend ongelukkige keuze van vd Brink! Als hij nu de Tien Geboden of Liefde als kern van zijn geloof had gemaakt, daar kan niemand bezwaar tegen hebben. Maar een wonder! Telkens als ik zijn hoofd op TV zie, dan denk ik daar weer aan. Hij is presentator van een actualiteiten programma. Hoe kun je het vak journalistiek uitoefenen als je in wonderen gelooft!

De EO liet gisteravond beelden uit de BBC natuurdocumentaires van David Attenborough zien die zij in het verleden gecensureerd had. Een hoogst opmerkelijke doorbraak in een zich veel te lang voortslepende impassie. De EO gebruikte zelf de term ‘censuur’:

De voice-over in het programma vertelt:

“In 2007 werd bekend dat deze programma’s worden verknipt of zelfs niet uitgezonden als het om evolutie gaat. … Oplettende biologen vonden deze manipulatie’s een schande en in de media werd voormalig EO-directeur ter verantwoording geroepen.“

Daarmee erkent de EO dus dat ze in het verleden censuur heeft gepleegd. Toenmalig directeur Henk Hagoort heeft steeds ontkend dat het stiekum wegknippen van evolutie censuur was.
Die ‘oplettende bioloog’ was Gerdien de Jong. Vrijdag 27 juli 2007 publiceerde evolutie.blog.com de resultaten van het onderzoek van evolutiebioloog Gerdien de Jong waaruit bleek dat de EO stiekem alle verwijzingen naar evolutie en een oude aarde uit de natuurdocumentaires van David Attenborough had geknipt (hier).

Andries Knevel vertelde in het programma ‘t  Zal je maar gebeuren dat hij een voorstander was om deel 10 van de BBC documentaire over de afstamming van de mens, die ze in zijn geheel weggelaten had, alsnog uit te zenden. En daarna een discussieprogramma over de documentaire.

Andries Knevel: Ik kies voor geloofwaardigheid en geloof

Nog opmerkelijker was de officiële verklaring die hij voorlas:

“Vroeger geloofde ik dat de schepping in 6 x 24 uur had plaatsgevonden en was ik creationist. Kort geleden geloofde ik nog in Intelligent Design. Ik herroep al mijn eerdere uitspraken hierover en erken in het verleden mijn kinderen en kijkers op een spoor te hebben gebracht. Daar heb ik spijt van. Ik kies voor geloofwaardigheid en geloof.  Ik zal daarom open en met ieder in debat gaan, gelovig of ongelovig, op zoek naar de waarheid. Geloof en wetenschap sluiten elkaar niet uit. Ze blijven elkaar versterken. Beiden hebben hun eigen waarheid, zin en geloofwaardigheid. Ik geloof nog steeds van harte in God de schepper van hemel en aarde en in Jezus Christus als redder en Heer van deze wereld. Ik geloof.
Andries Knevel, 21 Januari 2009“

In een eerdere versie van de verklaring had gestaan ‘dwaalspoor’ in plaats van ’spoor’. Knevel vond dat hij toen alles in in volle overtuiging had gedaan en niemand op een dwaalspoor wilde brengen. Ook stond er in de eerdere versie: “Kort geleden geloofde ik nog in Intelligent Design, maar nu niet meer. Nu geloof ik in evolutie”. Deze laatste zin is ook verdwenen in de uiteindelijke versie. Hoe dan ook, dit is een moedige verklaring. Andries, van harte gefeliciteerd met deze mooie verklaring. Een overwinning voor openheid, eerlijkheid en waarheid. Er is veel moed voor nodig om openlijk afstand te doen van eigen uitspraken in het verleden. De EO kan nu schoon schip maken met het verleden.

Nog opmerkelijker (kan dat nog?) is het dat de EO ondanks de openlijke verwerping van Jonge Aarde Creationisme door Andries Knevel, de Jonge Aarde Creationist Johan Huibers (bouwer Ark van Noach) aan het woord laat:

“Bewijs voor de evolutie zul je nooit krijgen. … We willen niet die discussie aangaan [over evolutie], wat is waarheid en wat niet. We willen gewoon ons geloof vertellen“

Een kwestie van iedereen aan het woord laten, ook al ben je het helemaal niet met iemand eens? Huibers is zelf iemand die absoluut niet openstaat voor wetenschappelijke gegevens die zijn bijbels wereldbeeld zouden kunnen bederven. Of een kwestie van niet teveel EO-leden voor het hoofd willen stoten?

De uitzending is hier te bekijken. Laatste wijziging: 14:41

tags: tv, religie