evolutie.blog.com

Een alleraardigste overpeinzing over de rol van het toeval in ons bestaan vond ik in het boek van Erwin Kroll (1), waar ik het nog niet over heb gehad:

"Het is bijzonder hoe onze planeet is ontstaan, en hoe er zich leven kon ontwikkelen. Zonder die kleine onzuiverheden in het begin, vlak na de oerknal, waren er nooit sterren ontstaan. Zonder de sterren waren er nooit grote atomen ontstaan waarmee iets gebouwd kon worden. Dan waren er nooit meteorieten en planeten gekomen. Als er in het brok aarde geen radioactief verval was geweest en als er geen bombardement had plaatsgevonden van meteorieten op de aarde, dan was de temperatuur nooit zo gestegen dat onze planeet vloeibaar werd en dat alle zware elementen naar de kern waren gezakt. Dan was er geen beschermend magnetisch veld ontstaan. Zonder geleidelijke afkoeling was er geen korst ontstaan waardoor gassen konden ontsnappen.

Er was geen atmosfeer geweest met koolzuurgas die de warmte vasthield. En met zoveel waterdamp dat het miljoenen jaren regende. Dan waren er nooit oceanen gevormd waarin zich leven kon gaan ontwikkelen. En in dat geval was er ook geen zuurstof geweest. En als het leven zich niet had ontwikkeld, was er niet alleen geen zuurstof geweest, maar ook geen ozonlaag. En had het leven nooit het land op kunnen kruipen. De dinosauriërs waren weggebleven en ze waren dus ook niet uitgestorven. Dan waren er geen zoogdieren geweest, dan waren wij er niet geweest en had ik dit nooit opgeschreven.
Het hangt af van de wijze waarop je naar de dingen kijkt. Je kunt je verbazen over die kleine onzuiverheden die de ontwikkeling van het heelal zo stuurden dat uiteindelijk de mens ontstond. Je kunt ook zeggen dat het allemaal gewoon toeval was. Maar als het slechts toeval was, dan toch wel een fantastisch toeval."

Ik vind deze opeenvolging van toevallige omstandigheden die ons bestaan bepaald hebben, eindeloos fascinerend. Het staat in schril contrast met het idee dat alles ontworpen is en alles een bedoeling heeft. Het gedeelte over het leven op aarde is niet zo goed uitgewerkt, maar Erwin Kroll is een meteoroloog. Hij heeft gelijk wat betreft zuurstof en ozon. Zuurstof is was niet van begin af aan aanwezig in de aardse atmosfeer (wat je wel zou verwachten als de aarde voor de mens was geschapen). Zuurstof was een afvalproduct van de stofwisseling van eencelligen die zonlicht gebruikten als energiebron (fotosynthese). Zonder zuurstof zouden warmbloedige meercellige organismen van onze grootte niet kunnen bestaan. Dus wij danken ons bestaan aan een afvalproduct van ééncelligen. Ozon (O3) ontstaat door de inwerking van UV-licht op zuurstof. Ozon heeft een beschermende werking tegen UV-licht. Dat komt toevallig goed uit. Niet voor niets maken wetenschappers zich bezorgd over het gat in de ozonlaag. Maar ook in de ontwikkeling van het leven zijn een reeks toevalligheden aan te wijzen die ons leven diepgaand beinvloeden, zoals het bestaan van twee geslachten (man - vrouw), veroudering en de dood. De opvallendste is wel symbiosis, een min of meer toevallige en unieke gebeurtenis die de voorwaarde geschapen heeft voor mens, dier en plant. Maar het zou te ver voeren hier het hele symbiosis verhaal uit de doeken te doen.

Prijsvraag: als het toeval een grote rol gespeeld heeft in het ontstaan van de mensheid, is het leven dan zinloos? (Hint: denk aan de rol van het toeval in het ontstaan van jezelf bijv. het feit dat juist die ene spermacel van de miljoenen die ene eicel heeft bevrucht waaruit jij ontstaan bent).

Noten:

1. Erwin Kroll (2007) Een warme wereld. Een positieve kijk op ons klimaat, pag 36. Zie ook blog van 6 feb 2008 over het boek van Erwin Kroll.

Toelichting bij de foto's: Er zijn kennelijk bijzondere weersomstandigheden nodig om vliegtuigstrepen zo lang in stand te houden dat ze accumuleren. Mooi gezicht, dat wel. De invloed van vliegtuigen op het weer (klimaat?) is vastgesteld in de dagen direct na 11 sept 2001, toen al het vliegverkeer werd stilgelegd.

Zaterdag 22 december was één van de meest fotogenieke dagen van het jaar 2007. IJsafzetting op dunne takken geeft een sprookjesachtig effect. Dat effect is niet te vergelijken met sneeuw, want de alleen de dunnere takken zijn wit, de dikkere takken en de stam zijn niet bedekt. De laagstaande ochtendzon en de blauwe lucht voegen nog een extra vervreemdend effect toe. Een unieke meteorologische omstandigheid.

Wim Brands heeft het weer voor elkaar: alweer een interessante auteur en boek in zijn Boeken programma (zondag 23 Dec): 'De herschepping van de wereld' door wetenschapshistoricus Floris Cohen.
Aanbevolen voor iedereen die zich afvraagt waarom de moderne natuurwetenschap juist op dat moment en juist in Europa ontstond, en niet in andere hoogontwikkelde beschavingen als de Griekse, Islamitische of de Chinese beschaving.
Er is hier een interview met hem te beluisteren dat hij gaf op 8 November.

5. Universele Waarheid

Toch beschikken we nu over goede redenen om wantrouwend tegenover onze eigen rationaliteit te staan:
(1) als de analyse die ik hierboven gaf waar is, dan is onze rationaliteit niets anders dan een procedé dat 'werkt': het is een product van de evolutie. Onze rationaliteit is beslist niet ontworpen om allerlei subtiele en interessante semantische en metafysische eigenschappen van de werkelijkheid te ontdekken en begrijpen;
(2) de evolutie heeft gebruik gemaakt van eigenschappen die in fysische zin totaal onbelangrijk zijn: dat een object kan worden onderscheiden van een ander object is voor de natuurkundige nauwelijks significant. En dat een steen niet op twee plaatsen tegelijk kan zijn is fysisch onbelangrijk. De evolutie heeft toevallige eigenschappen van middelgrote objecten gebruikt om het brein te ordenen;
(3) logische eigenschappen hebben geen invloed op de fysische werkelijkheid: er bestaan geen logische krachten en er bestaan geen logische deeltjes. Hieruit volgt dat de logische regels de fysische werkelijkheid niet hebben kunnen vormen. Hoe zouden deze regels dat hebben moeten doen als het geen fysische natuurkrachten zijn? als ze geen invloed kunnen uitoefenen op de stoffelijke wereld? En dit betekent dat de fysische werkelijkheid geen logische bouw heeft en afwijkt van onze logische weergave er van;
(4) we kunnen de logische eigenschappen laten verdwijnen (!): als we de kwantificeerbare eigenschappen van objecten laten verdwijnen, als we een kunstmatige wereld construeren die 'fuzzy' is, dan blijft er niet veel over van onze rationaliteit. Als we ons in een wereld begeven waarin alle objecten voortdurend van vorm veranderen en samenvloeien, dan hebben we niets aan onze logische regels (bv. de steen die ik opraap verandert plotseling en zonder reden in een woeste tijger). En hieruit volgt dat de logische regels beslist niet altijd en overal bruikbaar zijn. In een fuzzy wereld kunnen wij onze logische gestructureerde rationaliteit niet gebruiken. Het lijkt dus niet waarschijnlijk dat de werkelijkheid altijd en overal een logische bouw heeft.



Conclusie

Uit deze vier argumenten mogen we de conclusie trekken dat onze rationaliteit niet ontworpen is om de werkelijkheid volledig te beschrijven. Dit hadden we overigens al rechtstreeks, zonder omhaal, uit de evolutietheorie mogen afleiden. Alle organismen (dus ook de mens) hebben een verstand dat slechts bruikbaar is in een bepaalde niche. Ons verstand is slechts geldig in een bepaalde cognitieve niche: alleen dat deel van de werkelijkheid waarin ons coherente en logische verstand bruikbaar is, is bewoonbaar en begrijpelijk voor ons- alleen binnen onze cognitieve niche kunnen wij handelen (Cherniak, 1986; McGinn, 2004). In andere niches zal ons verstand niet 'werken'. Je zou de werkelijkheid, in Kantiaanse zin, kunnen verdelen in een 'menselijke cognitieve niche' en een 'noumenale werkelijkheid'. Aangezien de evolutietheorie een betrouwbare theorie is en aangezien wij de hypothetische universaliteit van onze rationaliteit (dagelijkse logica) met geen enkel deugdelijk argument kunnen onderbouwen, mogen we vaststellen dat wij de werkelijkheid nooit volledig en systematisch zullen kunnen beschrijven.
De religieuze complicaties van deze veronderstelling zijn evident.

Literatuurlijst.

Dit is het derde deel in een serie van 3 artikelen. Deel 1 en 2 verschenen op 20 en 21 nov. Jan Riemersma is filosoof en docent maatschappijleer.

1. Rationaliteit

Wij zijn een product van de evolutie: daarom ligt het voor de hand dat ook onze rationaliteit een product is van de evolutie (Sterelny, 2003; Cosmides & Tooby, 1987; Buller, 2006; Dennet, 1995). De logische wetten vormen het hart van onze rationaliteit. De logische wetten die de basis vormen van het rationele denken moeten daarom niet beschouwd worden als formele, abstracte wetten, maar als praktische regels die onmisbaar zijn bij het vervullen van biologische doelen. Dat logisch denken verband houdt met het feit dat wij een lichaam hebben en dat wij ons adequaat moeten kunnen gedragen in de wereld, is beslist geen nieuwe gedachte: ze is reeds uitgewerkt door de Amerikaanse pragmatisten John Dewey en William James (Johnson, 2007).
Als onze bedoelingen, wensen en gedachten géén logische structuur hebben, dan is het moeilijk te begrijpen hoe wij een ingewikkelde handeling zoals het werpen van een steen naar een prooidier, in de juiste volgorde kunnen uitvoeren. Een worp moet tot in de details gepland worden (Calvin, 2004). Bovendien is het van levensbelang dat het brein alleen maar coherente instructies kan afleiden uit de beschikbare kennisbank(en). Immers, als er gevaar dreigt, kan verkeerde instructie of onduidelijke informatie, de aanleiding zijn van verkeerd (fataal) handelen. Het is belangrijk dat het brein er van doordrongen is dat het lichaam, zeker als er gevaar dreigt, nooit meer dan één handeling tegelijkertijd kan uitvoeren. Wij kunnen niet naar links én rechts vluchten, ook al constateert het brein dat beide vluchtwegen in aanmerking komen. Ook kunnen wij slechts één doel tegelijk vervullen. Een aap die niet beseft dat het de zware mango moet laten vallen teneinde snel te kunnen vluchten, brengt zichzelf in gevaar: het dier probeert twee doelen te vervullen, het wil (1) het voedsel behouden en het wil (2) vluchten. Hoe desastreus een incoherente set instructies kan zijn, demonstreerden de Duitse bewakers in de tweede wereldoorlog: men griste de pet van het hoofd van een gevangene en wierp deze op het gras. Nu was de gevangene ten dode opgeschreven, want het was verboden blootshoofds te gaan én het was verboden om op het gras te lopen. Een uitzichtloze situatie.

Beslissingen over ons gedrag zijn afhankelijk van de kennis waarover we beschikken: "Evidence from behavioral studies suggests that planning is influenced by a large array of visual and cognitive information, whereas control is influenced solely by the spatial characteristics of the target, including such things as its size, shape, orientation, and so forth." (Glover, 2004). Om verkeerde beslissingen te vermijden hebben onze kennisbanken en ons wereldbeeld daarom een logische en coherente structuur (Thagard, 2000). Hoe minder samenhangend daarentegen onze kennis en ons wereldbeeld zou zijn, hoe groter de kans op verkeerde beslissingen en handelingen.

Onze hersenen zijn zeer ingewikkeld: ze vervullen honderden functies. Al deze functies moeten op elkaar worden afgestemd. Het nemen van een beslissing is dan ook een ingewikkelde gebeurtenis, waarbij de hersenen voortdurend in de weer zijn met het tegen elkaar afwegen van verschillende zaken. Ook hierbij is een logische structuur wenselijk en zelfs noodzakelijk. De hersenen moeten alle verschillende processen in de juiste volgorde afhandelen.
Evolutie is een systematisch proces dat wezens aanpast -zo lang het duurt- aan hun omgeving. De ijsbeer heeft een witte, dikke vacht en mooie, brede 'sneeuwschoenen'. Ook het brein van de mens is een systematische aanpassing aan zijn omgeving: een coherent brein is beter in staat om (biologisch) adequaat gedrag te produceren.



2. Evolutionaire Oplossingen

De evolutie zoekt altijd naar oplossingen die 'werken' (en dit is de manier waarop de evolutie haar oplossingen ontdekt). Hoe heeft de evolutie de regels van de logica gevonden?
Wij leven in een wereld van kwantificeerbare objecten: stenen, bomen, bergen, meren, enz. Ook ons eigen lichaam is een middelgroot en kwantificeerbaar object. Kwantificeerbare objecten verhouden zich op een bepaalde manier tot elkaar: stenen, bergen, bomen, huizen, enz., kunnen niet op meerdere plaatsen tegelijk zijn, en evenmin kunnen meerdere stenen één en dezelfde plaats innemen. Dit zijn logische eigenschappen (!). Deze eigenschappen worden beschreven door de (formele) logische regels: een steen kan niet tegelijkertijd geen steen zijn, en een steen kan niet op twee plaatsen tegelijk zijn, enz.

Mijn veronderstelling is dat deze eenvoudige regels, die fysisch nauwelijks van belang zijn (de natuurwetten zijn daarentegen wel van belang), in de loop van de evolutie door ons brein gebruikt zijn om onze denkbeelden en dergelijke systematisch te ordenen. Door eenvoudigweg denkbeelden en doelen en handelingen te beschouwen als kwantificeerbare objecten, kan het brein de regels die voor alle kwantificeerbare objecten gelden gebruiken om zichzelf te ordenen. Op deze wijze kan het brein het lichaam behoeden voor fatale fouten zoals het tegelijkertijd vervullen van meerdere doelen, het niet in de juiste volgorde uitvoeren van ingewikkelde handelingen en het aanleggen van incoherente kennisbanken of het creëren van een incoherent wereldbeeld. Deze regels hebben direct hun weerslag op het gedrag: niet logisch geordend gedrag is nadeliger dan gedrag dat wel logisch geordend is. En dit verklaart hoe de evolutie heeft kunnen 'zien' dat logische regels 'werken'.

Het brein moet dus (1) concepten en handelingen en doelen duidelijk van elkaar onderscheiden (intentionele objecten moeten kwantificeerbaar zijn) en (2) alle mentale objecten behandelen als gewone kwantificeerbare objecten. Dat ons brein mentale objecten is gaan zien en behandelen als kwantificeerbare objecten, vindt zijn oorsprong in de werking van onze visuele waarneming. Ons visuele systeem is ontvankelijk voor o.a. de kwantificeerbare eigenschappen van voorwerpen, zoals omtrek en vorm (Glover, 2004). Dit zijn de eigenschappen die een object onderscheiden van andere objecten. Omtrek en vorm maken objecten kwantificeerbaar. Als men denkbeelden eenmaal beschouwt als objecten die duidelijk van elkaar onderscheiden zijn, kan het brein deze telbare objecten vervolgens manipuleren volgens de logische regels. Er bestaat bovendien een duidelijk verband tussen de visuele waarneming en rationaliteit: het blijkt in de praktijk moeilijk om aan te geven waar 'waarnemen' overgaat in 'denken': "(...) the border between perceptual and cognitive processes may be hard (...) to establish" (Tversky, 2004). Ook het feit dat nadenken over de wereld bestaat uit het bewerken van mentale modellen, sluit hier bij aan (Johnson-Laird, 2004). En wellicht beschikken mensen over een aangeboren mechanisme voor het bepalen en/of creëren van eenheden (tellen): zo lijken kinderen op universele wijze tijd, ruimte en hoeveelheid te kwantificeren (Feigensen, 2007). Hieruit mogen we concluderen dat logisch denken samenhangt met of zelfs voortkomt uit het waarnemen en het onderscheiden van kwantificeerbare middelgrote objecten. Tellen en onderscheid maken zit ons in het bloed.

Zodra twee objecten duidelijk van elkaar kunnen worden onderscheiden, weten we ook hoe we ze coherent met elkaar kunnen combineren. Objecten die de dezelfde 'plaats' innemen (lees: op hetzelfde tijdstip werkzaam zijn of die eenzelfde functie vervullen, enz.) moeten verschillend gewaardeerd worden (Thagard, 2000; Damasio, 1994). Door waardeschalen aan te leggen, of een bepaalde volgorde te veranderen, kunnen 'botsingen' (inconsistentie) tussen dergelijke mentale objecten of functies worden vermeden. Op deze manier kan het brein haar functies en doelen en toekomstige handelingen logisch ordenen. En zo verkrijgt het brein een logische en coherente structuur.


Noot: dit is het eerste in een serie van 3 artikelen. Deel 2 verschijnt woensdag, deel 3 donderdag. Jan Riemersma is filosoof en docent maatschappijleer.
Literatuur: staat op deze pagina.
Beelden: Annemarie Petri, beeldend kunstenaar. Ik heb deze beelden gekozen omdat ze zo treffend de onlogische, incoherente wereld uitbeelden en geinspireerd zijn door de biologische wereld.