evolutie.blog.com

"De vraag die zich echter aandient is: hebben biologen het er niet zelf naar gemaakt dat iedereen denkt dat het 'geheim' van het leven –de oorsprong van het leven- onderdeel uitmaakt van de evolutietheorie?". Dit is de volkomen terechte vraag van een vaste blogbezoeker, de filosoof Jan Riemersma. Inderdaad schrijft Richard Dawkins, dé popularisator van de evolutietheorie bij uitstek, vaak over het ontstaan van het leven. Dus dat suggereert dat het ontstaan van het leven onderdeel is van de evolutietheorie. Riemersma heeft hier een punt. Maar, hij heeft maar ten dele gelijk. Dat zal ik laten zien. Maar een belangrijker reden om er aandacht aan te besteden is de achterliggende wetenschappelijke vraag: Is het ontstaan van het leven een Darwinistisch proces? Daarmee stijgt de vraagstelling uit boven de vraag of biologen het er zelf naar gemaakt hebben. Tevens stijgt deze probleemstelling uit boven de vraag of het ontstaan van het leven onder het begrip 'evolutie' valt. Want dat is immers louter een kwestie van definitie.

Leest men wat Dawkins in verschillende van zijn populair-wetenschappelijke boeken over het ontstaan van het leven schrijft, dan valt op dat hij essentiële Darwinistische concepten als replicators, mutatie (copieerfouten), competitie en natuurlijke selectie toepast op moleculen. Het hoofdthema van Dawkins is sowieso replicators. De eerste moleculen die zich konden repliceren ondervonden op een gegeven moment competitie omdat de één sneller copieën van zichzelf maakt dan een ander. Dus die moleculen zijn onderhevig aan natuurlijke selectie. De neiging om het ontstaan van het leven in Darwinistische termen te beschrijven vind je terug in al zijn boeken van The Selfish Gene tot en met The Ancestor's Tale. Kort samengevat: replicerende moleculen zijn onderhevig aan natuurlijke selectie omdat sommigen efficiënter repliceren dan anderen. En dit zou dan moeten leiden tot de eerste replicerende cel, dus leven. Dawkins is overtuigd dat het ontstaan van het leven wel Darwinistisch moet zijn. Hoe zou het anders moeten? Darwinisme is zo succesvol gebleken bij het verklaren van de oorsprong van soorten, dus zal het ook wel een verklaring geven voor het ontstaan van het leven. Maar, zoals we gezien hebben in het vorige blog, Darwin had zijn theorie ontworpen voor biologische soorten. Dus levende organismen. Hij nam de allereerste levensvormen als uitgangspunt. Dus er is geen reden om zondermeer aan te nemen dat Darwinisme geschikt is om licht te werpen op het ontstaan van de eerste levensvormen.

Maar er is een diepere reden. Ergens beseft Dawkins dat ook. In River Out Of Eden noemt hij het probleem dat natuurlijke selectie pas kan starten als er zelf-replicerende systemen zijn met erfelijke variatie ('Replicator Threshold', p.176). Dat zijn noodzakelijke voorwaarden voor Darwinistische evolutie. In The Blind Watchmaker (p.140) zegt Dawkins dat voor replicatie complexe machinerie vereist is. Hoe ontstaat complexe machinerie? Door een Darwinistisch proces. Maar een Darwinistisch proces veronderstelt zelf-replicerende systemen met erfelijke variatie. En die vereisen complexe machinerie. Een catch-22 situatie noemt Dawkins dat zelf. Dus: om te kunnen profiteren van natuurlijke selectie moet er machinerie aanwezig zijn die in staat is om van natuurlijke selectie te kunnen profiteren. Dus het ontstaan van die machinerie kan niet met natuurlijke selectie verklaard worden en moet dus wel op een andere manier verklaard worden (5). Het lijkt dat Darwinisme hier zijn natuurlijke ondergrens bereikt heeft. Het is logisch gezien heel simpel. Als je afspreekt dat er een drietal noodzakelijke voorwaarden zijn voor Darwinistische evolutie, (reproductie, variatie, selectie) dan treedt Darwinistische evolutie niet op als aan die voorwaarden niet voldaan is. Dit lijkt toch een duidelijke hint, dat het ontstaan van het leven niet Darwinistisch verklaard kan worden. En die hint komt niet alleen van Dawkins, maar ook van evolutiehandboeken.

Het merkwaardige is echter dat, ondanks dat Dawkins deze catch-22 situatie beschrijft, hij toch een groot vertrouwen blijft hebben dat het ontstaan van het leven iets met replicatie en natuurlijke selectie te maken moet hebben. Daardoor wordt de leek op het verkeerde been gezet. In zijn The Ancestor's Tale (2004), één van zijn latere boeken, beschrijft hij de experimenten van de chemicus Julius Rebek als een voorbeeld echte erfelijkheid en echte competitie en een rudimentaire vorm van Darwiniaanse selectie. (p.474). Waarom? OK, het is Darwinisme, maar is het de oplossing van het probleem?

Dawkins is niet de enige. In het meest recente en zeer geslaagde evolutiehandboek (Barton et al, 1) staat met vette letters 'self-replication is necessary for evolution' boven een paragraaf over moleculen. Ja, natuurlijk is 'self-replication' noodzakelijke voor evolutie van biologische soorten. Maar het blijft de vraag of dat relevant is voor het ontstaan van het leven. Ze concluderen zelf op de volgende pagina (p.99) dat selectie op stabiliteit en snelheid van zelf-replicerende moleculen niet hetzelfde is als evolutie door natuurlijke selectie, omdat het de productie van erfelijke fitness variatie mist. Dus het blijft de vraag of self-replicerende moleculen een grote rol speelden in het ontstaan van de eerste levende cel. Wat ik opvallend vind is dat de auteurs niet expliciet de vraag stellen of het ontstaan van het leven Darwinistisch is.

Conclusie
Conclusie voor de haastige blogbezoeker: Mogelijk hebben Darwinistische processen een rol gespeeld bij het ontstaan van het leven. Maar dat is nog een open vraag. Het maakt mij ook niet uit! Darwinisme was sowieso niet ontwikkeld om het ontstaan van het leven te verklaren. Als het wel zo is, is het mooi meegenomen. Naar mijn mening voorspelt 'de' evolutietheorie helemaal niets over het ontstaan van het leven. We hebben de evolutietheorie niet nodig om te voorspellen dat het ontstaan van het leven logisch en chronologisch voorafgaat aan de verdere evolutie van het leven. Interessant is hoe het leven ontstaan is, Darwinistisch of niet. Geologische data zeggen dat het leven op een bepaald tijdstip op onze planeet ontstaan moet zijn. Dat het probleem van het ontstaan van het leven in evolutieboeken voorkomt, zegt alleen dat evolutiebiologen er graag over speculeren. Niet dat het onderdeel is van de evolutietheorie.

- Het grote gevaar van de claim dat het ontstaan van het leven een Darwinistisch of evolutionair proces is, is dat als in de toekomst blijkt dat Darwinistische processen géén rol van betekenis spelen, je dan gedwongen bent te concluderen dat je hele evolutietheorie in de prullebak moet. En dan moet je zeggen: ja maar, ... ik bedoelde alleen dat ene deel van de evolutietheorie, en niet de hele evolutietheorie.

- Verder dient men zich te realiseren dat het begrip 'evolutie' een zeer algemeen begrip is. Een blogbezoeker merkte op: ja maar, er bestaat toch chemische evolutie ('pre-biotische evolutie')? Meestal wordt met chemische evolutie niets anders bedoeld dan een serie chemische reacties waarbij complexe moleculen uit simpele moleculen ontstaan. Zo bestaat er ook de uitdrukking 'evolution of stars'. Zo bestaat er ook de geldige vraag 'Is culturele evolutie Darwinistisch?' (2). Zo bestaat er ook de geldige vraag: Is het ontstaan van het leven een Darwinistisch proces? Merkwaardig genoeg kan ik deze esentiele vraag niet terugvinden in de handboeken.

- Een tip: wees je bewust bij het lezen van de evolutieliteratuur dat de begrippen 'evolutie', 'erfelijke variatie', 'selectie', 'fitness' makkelijk geabstraheerd kunnen worden van levende organismen en toegepast kunnen worden op moleculen of zelfs virtuele organismen in software ('artificial life', 'artificial evolution'). Daarmee zijn moleculen, sterren of virtuele organismen niet automatisch onderdeel geworden van de neo-Darwinistische evolutietheorie! De oplettende lezer heeft kunnen lezen dat Dawkins toegeeft dat zijn theorieën speculatief zijn een zeer algemeen. En ook: " I am a biologist, not a chemist!" (TBW, p.147).

- Tenslotte een mysterieuse en onthullende passage aan het slot van het één na laatste hoofdstuk van de The Ancestors Tale (ongenummerd hoofdstuk):

"misschien zullen we ooit een definitieve consensus bereiken over het ontstaan van het leven. ... Die theorie zal zo elegant, eenvoudig, schitterend en overtuigend zijn, dan we ons afvragen: hoe hebben we dat ooit over het hoofd kunnen zien?" (3)

Ik trek hieruit de conclusie dat de oplossing van het mysterie iets anders moet zijn dan de bekende Darwinistisch processen. Want dàt heeft Richard Dawkins niet echt over het hoofd gezien! Dat neemt niet weg dat er Darwinistische processen een rol gespeeld kunnen hebben in een bepaald stadium, maar kennelijk is Dawkins het met mij eens dat dat niet het hele verhaal kan zijn (4).

Noten

1. Barton et al (2007) Evolution, pag 98. Dit is overigens een zeer goed handboek met een zeer nuttig hoofdstuk over het ontstaan van het leven. Citaat: "A self-organizing system that produces oligomers of any monomer can "evolve". Although the population of oligomers will be predominantly the most stable molecules or those that form the most rapidly, this selection by "stability and speed" is not evolution by natural selection, because it lacks generation of variation and the differential survival of variants" (p.99).
   
2. Freeman, Herron (2007) Evolutionary Analysis, paragraaf: 'Is cultural evolution Darwinian?' pag 562. Ook een zeer goed evolutiehandboek.
3. "Maybe one day we shall reach some sort of definite concensus on the origin of life. If so, I doubt if it will be supported by direct evidence because somebody produces a theory so elegant (...) so simple, so beautiful, so compelling that we will say to each other, 'Oh, how could it have been otherwise! How could we all have been so blind for so long!" (The Ancestors Tale, p.481 hardback Weidenfeld & Nicolson, 2004).
4. Met dank aan Jan Riemersma en Han Zuilhof, zonder wie deze blog niet geschreven zou zijn. En ik heb veel plezier beleefd aan het schrijven van deze blogpost.
5. John Maynard Smith (1997) The Theory of Evolution heeft dat, zoals je dat van hem kunt verwachten, haarscherp onder woorden gebracht: "The problem of the origin of life, then, is to explain how entities with multiplication, heredity and variation could originate from non-living matter, without of course invoking natural selection as a cause." (p.110). Kan het duidelijker dan dat? Het ontstaan van leven moet zonder natuurlijke selectie verklaard worden. Terzijde: in de 1975 editie is hoofdstuk 6 'The Origin and Early Evolution of Life' toegevoegd. De reden was het beschikbar komen van experimentele data. Dus:
6. Postscript 29 juli 17:05: Men kan de evolutietheorie zo definieren dat oorsprong van het leven (OOL) er een onderdeel van wordt, maar OOL is per definitie niet Darwinistisch (zie 5). Dat het in evolutieboeken behandeld wordt bewijst niets. We zijn dus een heel eind verwijderd van de simplistische aanname dat OOL tot de evolutietheorie behoort.
   

De door vriend en vijand gerespecteerde filosoof en Darwin-kenner Michael Ruse publiceerde het boek Can a Darwinian be a Christian? Ruse onderzocht daarin diepgaand wat Darwinisme en het Christelijk geloof inhouden en in hoeverre ze in strijd zijn met elkaar. In hoofdstuk 3 schreef hij over de 'Origin of Life'. Ik pik er een interessante statement uit: "Darwin simply does not mention the topic [origin of life] at all, remarking only that life has evolved from one or a few forms" (p.61). Ruse geeft de betreffende passage in Darwin niet. Ik geef hem voor de volledigheid:


"There is grandeur in this view of life, with its several powers, having been originally breathed by the Creator into a few forms or into one; and that, whilst this planet has gone cycling on according to the fixed law of gravity, from so simple a beginning endless forms most beautiful and most wonderful have been, and are being, evolved." Charles Darwin, Origin of Species 6e druk.(1)

Ruse voegt daar nog aan toe dat Darwin zeer goed door had dat hij maar beter niet over het ontstaan van het leven kon speculeren, want dan zou het hele boek niet meer serieus genomen worden door critici! Daarom zei hij er maar helemaal niets over. "Nothing is precisely what he did say". En dat was een succesvolle strategie want het hele onderwerp het ontstaan van het eerste leven speelde geen belangrijke rol in de discussie die los barstte na de publicatie van Origin of Species in 1859. Kennelijk viel er genoeg te discussieren ook zonder het ontstaan van het leven en zonder het ontstaan van de mens (dat was het tweeede onderwerp waarover Darwin zweeg, hoewel daar wel veel over werd gediscussieerd!).

Ruse vraagt zich vervolgens af of het ontstaan van het leven een probleem moet zijn voor de Christen. Is het een probleem? Is het bewijsmateriaal voor het spontaan ontstaan van het leven niet zo belachelijk dun, dat de Christen zondermeer een goede reden heeft om in goddelijke schepping van het eerste leven te geloven? Ruse concludeert dat het opgeven van de zoektocht naar het ontstaan van het leven dwaas is uitgerekend op het moment dat er zoveel vooruitgang is geboekt in de biochemie. Juist nu wetenschappers de tools in handen hebben om het probleem op te lossen. Bovendien leest de moderne Christen Genesis toch al op een metaforische manier. Dus niet als historisch verslag. Dus waarom zou hij Genesis als het gaat om het ontstaan van het leven dan ook niet metaforisch lezen? (p.66). Er is geen goede reden dat een moderne Christen niet in het spontaan ontstaan van het leven zou kunnen geloven (p.67).

vertrekpunt 99% evolutiebiologen
Twee verrassende zaken vallen mij nu op in het beroemde citaat van Darwin (hierboven in blauw). Darwin's startpunt is overduidelijk 'een paar levensvormen of één levensvorm'. Darwin vraagt zich niet af hoe die ontstaan zijn. Het is zijn vertrekpunt. Dat is in overeenstemming met de conclusie van Michael Ruse dat Darwin niets over het ontstaan van het leven heeft geschreven. En in geen enkel boek volgens mij.
Volgens Han Zuilhof (zie vorige blogs) is de oorsprong van het leven (OOL) het 'fundament van de evolutietheorie'. Een opvallende consequentie van die claim is dat Darwin het fundament van 'de' evolutietheorie gewoon had aangenomen als vertrekpunt. Darwin heeft kennelijk een revolutie in de biologie ontketend zonder over de oorsprong van het leven te schrijven! Hoe kan dat? Wat schreef hij dan wel? Had hij dan wel iets belangrijks te melden? Begrijpen we nog iets van de Darwiniaanse revolutie in de biologie als we Zuilhof's fundament idee accepteren? Hier een nog verrassender feit: 99% van de huidige evolutiebiologen hebben nog steeds die paar eerste levensvormen als vertrekpunt. Ze worden ook wel neo-Darwinisten genoemd. Ze werken nog steeds aan dezelfde probleemstelling die Darwin had, zij het met moderne DNA technieken. Als het aan Zuilhof lag zouden alle evolutiebiologen al lang overgeschakeld moeten zijn naar onderzoek naar het ontstaan van het leven. Niets is minder waar. Hoe kan dat? Wat doen ze dan? Doen ze allemaal onbelangrijk werk? Nee. Kennis over de oorsprong van het leven is niet noodzakelijk voor een goede evolutietheorie en niet noodzakelijk voor goed evolutie onderzoek (1).

by the Creator
Het tweede dat mij opvalt in het bovenstaande citaat uit The Origin of Species is: eigenlijk geeft Darwin toch een verklaring voor het eerste leven: ze zijn door de Schepper tot leven gewekt. Notabene een christelijk-religieuze verklaring! Het is waar dat 'by the Creator' in de tweede druk werd toegevoegd onder druk van de publieke opinie en dat hij daar later spijt van kreeg. Maar hij heeft het tot en met de 6e en laatste druk laten staan. Weinig mensen lijken zich te realiseren dat deze bovennatuurlijke schepping van het eerste leven Darwins evolutietheorie niet ongeldig of waardeloos maakt. Je zou toch wel gek zijn om met die woordjes 'by the Creator' je hele theorie om zeep te helpen? Nee, natuurlijk deed hij dat niet. Wat ik hiermee wil betogen is dit: als het ontstaan van het leven zo belangrijk was voor Darwins evolutietheorie dan zou het fataal moeten zijn als het eerste leven door God geschapen was. Maar het was niet fataal. Het was irrelevant voor Darwin's evolutietheorie.

Waarom zeur ik steeds over dit soort dingen? Ten eerste als aanvulling en ondersteuning van mijn betoog in de vorige blogpost. Ten tweede om kennis over de evolutietheorie te bevorderen. En uiteindelijk omdat ik de evolutietheorie een belangrijke en zeer boeiende theorie vind waarop ik nog lang niet uitgekeken ben. Als mensen foute dingen zeggen over de evolutietheorie, dan ren ik naar mijn PC om daarover te bloggen. Als U bezwaren heeft tegen het betoog van dit blog, dan hoor ik het graag. En anders stop ik met de Zuilhof discussie. Over de evolutietheorie zelf zal ik nog vele malen bloggen. Ook als U daar bezwaar tegen hebt.


Noten

(1) Wetenschappers als Franics Collins (The Language of God) doen genomics onderzoek en de data die genomics produceert ondersteunen de neo-Darwinistische evolutietheorie. Zonder dat de oorsprong van het leven is opgelost. Ik kan iedereen aanraden het boek van Francis Collins De Taal van God te lezen, met name Han Zuillhof. Waarom? Hierom: "No serious biologist today doubts the theory of evolution to explain the marvelous complexity and diversity of life" (p.99). Merk overigens op dat de evolutietheorie de complexiteit en diversiteit van het leven verklaart (OOL staat er niet bij!). Het vervolg is nog leuker: "In fact, the relatedness of all species through the mechanism of evolution is such a profound foundation for the understanding of all biology that it is difficult to imagine how one would study life without it." (p.99). Dat is andere koek! Collins gebruikt niet de gebouw-metafoor, 'fundament' betekent bij hem gewoon 'onmisbaar'. Hij zegt hier dus dat je biologie niet kunt begrijpen zonder gemeenschappelijke afstamming van al het leven. Dat is wat anders dan zeggen: 'ik kan het niet ontkennen of bevestigen' zoals Zuilhof doet. Zuilhof wijkt dus ook nog eens af van andere christenwetenschappers. Dat is ook een reden dat ik er op dit blog aandacht aan besteed.

Postscript 25 juli 2008:
Een interessante vergelijking is die van Michael Behe met Han Zuilhof. Michael Behe is biochemicus en Han Zuilhof is organisch chemicus. Michael Behe (1996) schreef in Darwin's Black Box: ""I believe the evidence strongly supports common descent" (p.176) en dit standpunt heeft hij herhaald in The Edge of Evolution (2007). Conclusie: Han Zuilhof heeft geen mening over iets dat Michael Behe al sinds 1996 accepteert. Geen waardeoordeel, maar constatering. Een complicerende factor is dat ik niet weet of Zuilhof zijn 'geen-mening' baseert op de data of dat hij zich onthoudt juist omdat hij de data niet kent.

Het woord 'fundament' zat me niet lekker. Er klopte iets niet met het hele idee 'fundament van een wetenschappelijke theorie'. Maar ik kon er geen vinger achter krijgen wat er nu precies mis was. Totdat me te binnen schoot dat Karl Popper iets over fundamenten, heipalen en moeras gezegd had. En inderdaad. Het was redelijk snel te vinden via google. Het bleek in het hoofdwerk van Popper The Logic of Scientific Discovery te staan:

"Science does not rest upon solid bedrock. The bold structure of its theories rises, as it were, above a swamp. It is like a building erected on piles. The piles are driven down from above into the swamp, but not down to any natural or ‘given’ base; and if we stop driving the piles deeper, it is not because we have reached firm ground. We simply stop, when we are satisfied that the piles are firm enough to carry the structure, at least for the time being."

Deze grandiose passage staat aan het slot van hoofdstuk 5 (in mijn exemplaat op pag 111). Omdat het zo'n belangrijke passage is, geef ik ook de vertaling:

"Wetenschap is niet gebaseerd op vaste grond. De indrukwekkende structuur van haar theorieën rijst als het ware op uit een moeras. Het is als een gebouw dat op palen staat. De palen zijn van bovenaf in het moeras gedreven, maar niet naar beneden naar een natuurlijke of vaste basis; en als we stoppen met de palen steeds dieper er in te drijven, dan is dat niet omdat we vaste grond hebben bereikt. We stoppen gewoon wanneer we menen dat de palen stevig genoeg staan om het gebouw te dragen. Voor zo lang het duurt."

Zelf heb ik het woord 'fundament' in vorige blogs een aantal keren gebruikt. Dat is ook fout. Een betere uitdrukking is: een theorie over de oorsprong van het leven (OOL) zou het sluitstuk van de toekomstige evolutietheorie kunnen zijn. Of: het maakt de toekomstige evolutietheorie completer. Maar een OOL zal nooit een fundament worden van de evolutietheorie. Wetenschappelijke theoriën hebben überhaupt geen fundament. Dus is het ook niet zinnig om over 'het ontbrekende fundament' te praten. Wetenschappelijke theoriën hebben ondersteunende feiten. Ze zijn meer of minder grondig getest.

Ik vermoed dat prof. Zuilhof het boek The Logic of Scientific Discovery in zijn boekenkast heeft staan. Want hij heeft filosofie gestudeerd. Hij is filosoof.

---

The Logic of Scientific Discovery is niet fulltext online beschikbaar, maar wel doorzoekbaar in google books. Mijn exemplaar van The Logic of Scientific Discovery is de 7e druk april 1974 van Hutchinson. Zie ook mijn vorige blog Praten over 'ontbrekend fundament' is misleidend (maandag 14 juli).

Het boek De denkers van de jungle heeft drie auteurs, maar het is overduidelijk het boek van Willie Smits en gaat overduidelijk over één onderwerp: het beschermen van de rode aap: de orangutan. Willie Smits is een gedreven natuurbeschermer, dierenbeschermer, en mensenbeschermer. Hij heeft bosbouw gestudeerd in Wageningen en heeft op Borneo gewerkt aan bosbouw projecten. Toen hij op een vuilnisbelt een halfdode orangutanbaby vond, heeft hij het diertje mee naar huis genomen. Daarmee is alles begonnen. Zijn werk is nu uitgegroeid tot de BOS (Borneo Orangutan Survival Foundation). Het wordt nu erkend en gesubsidieerd door de overheid. Dezelfde overheid die op Borneo de grootste oliepalmplantage ter wereld wil aanleggen. Het BOS heeft nu zo'n driehonderd lokale medewerkers in dienst, en huisvest tegen de duizend jonge orangutans. Het is zoiets als Stichting AAP in Nederland, maar dan iets groter. Die orangutanwezen ontstaan niet doordat ze door hun moeders in de steek gelaten worden of zoiets, maar door de gewetenloze houtindustrie en palmolieindrusitrie. 'Industrie' is een te mooi woord voor deze gewetenloze maffia die roofbouw pleegt op de regenwouden en daarmee de woonplaatsen van de orangutan in ongekend snel tempo aan het vernietigen is. Smits gebruikt zelfs de term 'genocide'. De uitgehongerde moeders met babies die op zoek naar voedsel zich op de plantages durven begeven worden begroet met geweervuur. Als het even kan worden de babies gespaard om verhandeld te worden. Ja, baby orangutans zijn handelswaar! Smits en zijn team gaat er ook actief op uit om handelaren voor te zijn en de wezen te redden. Er staan uiteraard heel veel van dit soort deprimerende zaken in dit boek. Dat is de harde realiteit.

"Het verschil tussen mens en orangutan is waarschijnlijk kleiner dan we denken. Wat ik met orangutans heb meegemaakt, heeft me kippenvel gegeven, de tranen in de ogen doen springen - en me in mijn hart erg boos gemaakt op de mensen die deze unieke dieren voor een paar euro doden of jarenlang in kleine kooitjes laten creperen." (p.268)

Het eerste deel van het magnifieke boek beschrijft de leefwijze van deze onbekende rode aap. Er is veel meer bekend over chimpansees en bonobos (Frans de Waal) en gorilla's (Gorillas in the mist). Orangutans leven hoog in de bomen, onzichtbaar door het dichte bladerdek. Pas in de jaren negentig is ontdekt dat orangutans werktuigen gebruiken. Maar het boek eindigt positief en hoopgevend met een wonderlijk verhaal hoe Smits een stuk kale en verbrande grond dat eens oerbos was, en dat er uit ziet alsof er een atoombom was gedropt, opkoopt en omtovert tot een paradijs voor orangutans, mensen en vele andere dieren. Iets wat alle deskundigen voor onmogelijk hielden. Hier zal zijn ervaring als bosbouwer wel van pas gekomen zijn. Het werk van Willie Smits in Borneo wordt gesteund door de Nederlandse stichting Primates Helping Primates. Ik ben gelijk maar donateur geworden.

Er bestond in de Nederlandse taal nog geen boek over de orangutan. Het is vooral een fotoboek met honderden prachtige foto's. Het is een eerbetoon aan de orangutan. Het is te vergelijken met Frans de Waal: Bonobo. The Forgotten Ape, ook een prachtig foto- en informatief boek (ik weet niet of dat in het Nederlands is vertaald). Het verschil is dat de Waal 'wetenschappelijker' is: nette literatuurverwijzingen, bibliografie, goede index etc, terwijl Smits géén literatuurlijst of websites geeft en de index slechts twee paginas lang is. Hoewel ik een groot liefhebber ben van de boeken van Frans de Waal, moet ik toegeven dat hij bijv. in zijn Forgotten Ape vrijwel géén aandacht voor de bescherming van de bonobo in het wild heeft. Smits, die zelf gepromoveerd is, heeft stevige kritiek op wetenschappers die alleen maar publiceren, en niets doen om de dieren die ze bestuderen te redden van de ondergang. Zo heeft Smits kritiek op de beroemde chimpansee-expert Jane Goodall, die "heeft in haar onderzoeksstation in het Tanzaniaanse Gombe dertig jaar toegekeken hoe het bos werd geveld" (p.199). "Greenpeace vecht slechts voor één diersoort: de walvis, die waarschijnlijk beter is in het aantrekken van donateurs en geld dan mensapen. Het WNF (Wereld Natuur Fonds) is even groot en rijk als log en traag en registreert de teloorgang van de orangutan in rapporten. De UNEP biedt stervensbegeleiding" (p.201).

Verdere Informatie:
- Willie Smits was 18 mei te gast op Vroege Vogels radio, daar hoorde ik voor 't eerst van Willie Smits en zijn boek.
- Engelse editie: 'Thinkers of the Jungle'; Duitse uitgave: 'Die Denker des Dschungels' (Ullmann).
- Willie Smits was 13 mei te gast bij Paul en Witteman. Deze uitzending is hier te beluisteren. Zeer aanbevolen. Smits geeft een zeer goed inzicht in het hoe en waarom van zijn werk ondanks de vaak kritische vragen en semi-humoristische opmerkingen van P&W. (duur: plm 10 min).
- Wiki heeft een item over Willie Smits (enigszins verouderd, maar informatief).

Gistermiddag was de Amerikaanse paleontoloog Neil Shubin in Nederland om de Tinbergenlezing 2008 te geven over de ontdekking waardoor hij beroemd is geworden: de Tiktaalik, de Inuit naam voor een dier dat kenmerken heeft van een vis en een landdier. Het aardige van de ontdekking was dat Shubin doelbewust op zoek was naar een overgangsvorm tussen vis en viervoeter. Hij wide eerst weten wat de evolutietheorie voorspelde over wanneer zo'n overgang plaats gevonden moest hebben. Dat bleek het Devoon, 375 miljoen jaar geleden. Dus moest hij zien uit te vinden waar afzettingen uit het Devoon aan de oppervlakte te vinden waren. Hij vond drie locaties in een oud geologie handboek Evolution of the Earth. Twee daarvan waren al grondig onderzocht, één nog helemaal niet. Het waren arctische eilanden ten noorden van Canada. Een beetje afgelegen gebieden. En die koos hij uit. Hij had geluk. Na een paar jaar vond hij het fossiel Tiktaalik en was op slag beroemd.

Het gehele verhaal wordt op dvd gezet en is al in een Nederlandse vertaling te verkrijgen. De Nederlandse paperback heeft vele mooie illustraties, maar ze zijn zwart-wit. De dia's van Shubin waren in kleur, en dat maakt de tekeningen nog duidelijker. Ik heb de Amerikaanse hardback uitgave Your Inner Fish nog niet gezien, mogelijk zitten daar wel kleurafbeeldingen in (1). Maar dit zijn kleine tekortkomingen. Ik kan het Nederlandse paperback zondermeer aanbevelen vanwege het hele verhaal dat er verteld wordt. Het boek is méér dan alleen het Tiktaalik verhaal. Doordat Shubin college anatomie moest geven aan eerstejaars geneeskunde studenten, kwam hij op het idee om dat te doen aan de hand van de evolutionaire geschiedenis van de menselijke organen. Dat heeft hij ook in het boek gedaan. Zo ontstond ook de naam van het boek: de vis in ons. Bijvoorbeeld: de botjes in onze hand zijn uiteindelijk afkomstig van de vinnen van de visachtige Tiktaalik. Op die manier gaat hij alle organen van de mens langs. Een goed idee. Zeer de moeite waard!

Literatuur: de oorspronkelijke publicatie van Shubin verscheen in Nature:
Edward B. Daeschler, Neil H. Shubin and Farish A. Jenkins, Jr (2006) "A Devonian tetrapod-like fish and the evolution of the tetrapod body plan", Nature, 6 april 2006.

NB: de Tinbergenlezingen worden o.a. aangekondigd in de wetenschapsbijlage van de nrc. Men kan gratis kaarten bestellen. De laatste twee jaar werd de lezing in het Gorlaeus lab in Leiden gehouden. Er rijdt een gratis pendelbus van Leiden CS naar het Gorlaeus. De koffie is gratis, er is een boekenstand. Bovendien geeft de toegangskaart recht op gratis toegang tot Naturalis. Al met al zeer de moeite waard om volgend jaar in de gaten te houden.

Noten

1. In de Amerikaanse hardback uitgave zitten ook geen kleurafbeeldingen! (met dank aan Taede Smedes). Dames en heren uitgevers: uw boeken zijn minder dan een powerpoint presentatie! Doe er wat aan! Ik weet dat het kan!

PS: [ 27 mei 2008 ] in de Mare 22 mei vind je nog een achtergrond verhaal over de twee Tinbergenlezingen (de andere was van Bert Theunissen). Aardig is de precisering van hoe Shubin (eigenlijk de evolutietheorie) voorspeld had waar hij naar overgangsvormen vissen-viervoeters moest zoeken:

"In lagen die 365 miljoen jaar oud zijn, vonden Britse fossielenjagers de allereerste vierpotige dieren. In stenen van 380 miljoen jaar oud zitten fossiele vissen. Dus daartussenin moet een soort tussenvorm zitten, had Shubin bedacht."

Ik ken geen enkele soortgelijke voorspelling van Intelligent Design Theory.

Ik heb het boek Creationism and Its Critics in Antiquity van de filosoof David Sedley (1) in mijn vakantie gelezen en ik moet zeggen dat het mijn verwachtingen overtrof. Ondanks het feit dat ik hier en daar wat pagina's heb overgeslagen omdat ze me minder interesseerden, ben ik meer dan voldoende interessante en verrassende zaken tegengekomen. Ik lees en schrijf al jaren over de evolutietheorie en haar critici (zie ook mijn website), maar toch was het lezen van dit boek een openbaring. Kritiek op evolutie, Intelligent Design, fine-tuning, de oorsprong van het leven en het heelal: ik dacht dat dit toch allemaal vrij moderne onderwerpen waren. Niets is minder waar: over al deze 'moderne' onderwerpen werd al door Socrates, Plato, Aristoteles, Zeno, en Empedocles gedebatteerd! En niet alleen waren er toen vertegenwoordigers van het 'design argument', zoals je kunt verwachten, maar ook van atheïsme en naturalisme ('the atomists' genaamd). Je komt uitspraken als:

"To show how accident is fully capable of accounting for even te most purposive seeming features of the world"

Dat een expert als Sedley het woord 'atheïsme' van toepassing acht op filosofen die een paar honderd jaar voor Christus leefden is toch best verbazingwekkend als je bedenkt dat Richard Dawkins gezegd heeft dat men pas ná Darwin een 'intellectually fulfilled atheist' kan zijn. Je wordt dan nieuwsgierig hoe die antieke atheïsten hun wereldbeeld rond kregen. Hoe deden ze dat? Voor mij was er veel nieuws te vinden in dit zeer leesbare boek. Ik moet aannemen dat Sedley's boek ook nieuws voor filosofen zal bevatten.

Sedley overdrijft waarschijnlijk niet echt wanneer hij de term Creationism in de titel van zijn boek gebruikt en wanneer hij het boek Timaeus van Plato 'the ultimate creationist manisfesto' noemt. En over Aristoteles schrijft hij: "Aristotle was no creationist". Maar het is toch wel even wennen als je paragraaftitels ziet als 'Scientific Creationism' (p.25) of 'The origin of species' (p.127). Het effect van het boek is dat ik met geheel andere ogen naar filosofen als Plato (de creationist) en Aristoteles (de naturalist) ben gaan kijken. Eigenlijk naar de gehele Griekse filosofie. Ondanks een tijdsverschil van 2300 jaar, ondanks Darwin, DNA, en de Big Bang, acht Sedley de begrippen toeval, ontwerp, creationisme, atheisme van toepassing op de antieke filosofie. Dat maakt de Griekse filosofie onverwacht actueel. Dit boek gaf mij vaak het gevoel dat al onze actuele discussies over Darwin versus Intelligent Ontwerp, theisme versus atheisme, etc. slechts voetnoten zijn bij de gedachtewereld van de Griekse filosofen. De grote 'moderne' dichotomie toeval of ontwerp is helemaal niet door Intelligent Design creationisten uitgevonden. Extra leuk is dat hun argumentaties enige eeuwen vóór het Christendom werden ontwikkeld. Het zijn dus géén Christelijke argumenten, maar eerder zuiver filosofische-theologische argumentaties. Ze zijn aantrekkelijk doordat ze oorspronkelijk en authentiek zijn. Die kwaliteiten vind je tegenwoordig niet meer.

Ik had niet verwacht dat er gedetailleerde, amusante, en ontwapenende argumenten voor de stelling dat de cosmos ontworpen is voor de mens. Tegenwoordig heet dat 'fine-tuning'. FT is eigenlijk een speciale vorm van intelligent ontwerp. Behalve biologische zaken, zijn ook geologische en cosmologische zaken als aarde, maan, zon, het hele universum ontworpen voor het welzijn van de mens. Het lichaam van de mens is ontworpen voor zijn geluk. Een tot de verbeelding sprekend biologisch argument dat ik in het boek tegenkwam en dat onovertroffen is door zijn eerlijke naïviteit is de reden waarom de anus van de mens ver van het hoofd is geplaatst (p.215). Als de anus dicht bij het hoofd geplaatst zou zijn, dan zouden onze zintuigen geconfronteerd worden met de vreselijkste stank en de walgelijke aanblik van onze eigen uitwerpselen. Daarom is de anus onderaan het lichaam geplaatst. Dit bewijst intelligent ontwerp! Met een overduidelijke aandacht voor het welzijn en geluk van de mens! Wat een wijsheid! Ik weet niet of men toen de giraffe kende, maar die lijkt mij wel de kampioen afstand hoofd-kont. Mijn conclusie: de Kosmische Ontwerper hield méér van de giraffe dan de mens. Vraag: waarom zijn we zo geschapen dat we vinden dat poep stinkt? Natuurlijk zijn de meeste dieren volgens het holle buis principe gebouwd. Het eten gaat er aan de voorkant in en aan de achterkant weer uit. Zie: de worm als prototype. Een soortgelijk argument dat ik aantrof in het boek is de wijsheid die spreekt uit het feit dat onze ogen aan dezelfde kant van het hoofd zitten als onze looprichting! (Plato) Wat een voortreffelijk ontwerp! Ik moet er niet aan denken dat mijn ogen aan de achterkant van je hoofd zouden zitten (2). En verder: de staart van de mannetjes pauw is er voor de mens om van te genieten (p.235); waarom ons hoofdhaar en niet onze wimpers en wenkbrauwen groeien (p.241). Deze voorbeelden prikkelen de verbeelding. Wat een wijsheid spreekt er uit het feit dat de mens eetbare en voedzame planten en dieren aantreft op de aarde: sla, andijvie, koeien, varkens en kippen. Anders zouden we omkomen van de honger! Stel je voor dat er alleen maar giftige paddestoelen, schorpioenen, dennenbomen, kakkerlakken, kevers en cactussen op de aarde voorkwamen (3) en uitsluitend zeewater om te drinken. Zelfs in die tijd kwam er een reactie tegen dit soort design argumenten. Aristoteles wees op zelfverdedigingsmiddelen van dieren (stekels, hoorns) en concludeeerde dat iedere eigenschap of orgaan van een dier bestaat voor het dier zelf. Een zeer belangrijke stap. Achteraf gezien onmisbaar voor de Darwinistische visie op de natuur.

Al dit soort argumentaties komt op ons over als bizar, kinderachtig, romantisch en achterhaald, maar in wezen zijn alle fine-tuning argumenten, inclusief de moderne, hopeloos antropocentrisch of zelfs egocentrisch. Tegenwoordig zijn ze wat aangepast aan de tijd en nieuwe ontdekkingen. Een voorbeeld: de aarde is uniek ontworpen voor de mens, want de aarde heeft precies de juiste afstand tot de zon (niet te dicht bij zodat hij te heet zou worden, niet te ver weg zodat hij te koud voor leven zou worden), groot genoeg om voldoende zwaartekracht te hebben (zodat we kunnen lopen) en een atmosfeer vast te houden (om te kunnen ademhalen, etc), voorzien van voldoende water en allerlei handige kringlopen, een 'handige' 24-uurs rotatie en rotatie om de zon (zodat we daar onze tijdrekening en kalender op kunnen baseren), etc, etc. (4). Modern, maar het blijft schaamteloos antropocentrisme. En vooral onwetenschappelijk. Selectie van feiten doet wonderen. Dat mensen dit hardnekkig blijven proberen verklaar ik door een diep verlangen naar een paradijselijke wereld waarin inderdaad alles is ingericht ten behoeve van de mens. Wie zou er niet in een paradijs willen leven? Als men in zo'n romantisch wereldbeeld gelooft is men waarschijnlijk snel gelukkig. Ook de toenmalige anti-FT argumenten kunnen engiszins vermakelijk zijn: als de aarde er voor de mens is, waarom is dan niet de hele aarde bewoonbaar? Maar het feit dát er kritiek was is belangrijk genoeg om hier te vermelden.

Behalve deze romantiek, kan men ook geniale inzichten in de antieke denkers vinden, die men alleen ziet als men van de moderne evolutiebiologie op de hoogte is. De genialiteit van sommige argumentaties ontgaat de filosoof Sedley. Zo argumenteert Lucretius dat het onjuist is om organen als artefacten op te vatten die ontworpen zijn voor hun huidige functie. "We must conclude that the limbs and organs came into being before their use was discovered or even existed" (p.154). Dit is een geniale, profetische uitspraak. Precies dit is de moderne hypothese over het ontstaan van poten uit vinnen van vissen ('pre-adaptatie'). De poot-achtige uitsteeksels zouden in het water ontstaan zijn en pas later verder geëvolueerd op het land voor de loop functie. Ook zouden de vleugels van vogels in eerste instantie niet gediend hebben om te vliegen, maar de veren zouden voor warmte-isolatie gediend hebben. Idem: gehoorbeentjes, longen, etc.

Tenslotte nog iets wat je zeker niet mag missen in Creationism and Its Critics in Antiquity en dat is een voorloper van survival of the fittest (p.150-153). Het is afkomstig van de Epicurean school en is overgeleverd door Lucretius. De aarde was in de begintijd veel vruchtbaarder en produceerde organismen die uit random onderdelen bestonden en niet konden overleven en zich reproduceren. Alleen degenen die de juiste combinatie van organen hadden konden overleven. Het komt dus neer op random variatie en natuurlijke selectie, maar zonder evolutionair (common descent) te zijn. De theorie zou teruggaan op Empedocles (5). Deze theorie is de enige niet-creationistische theorie vóór Darwin om het ontstaan van soorten en adaptatie te verklaren. William Paley argumenteerde tegen het Epicurean argument.

Er komen nog veel meer inzichten en argumenten voor in het boek. Teveel om op te noemen in deze blogpost. Je kunt er een proefschrift aan wijden. Een heerlijk, inspirerend en nuttig boek als je geinteresseerd bent in de voorlopers van Darwin en ID.

Noten:

1. In een eerdere blog maakte ik reeds melding van dit boek. Het boek werd op 13 March 2008 gereviewed in Nature (gratis toegangelijk).
2. George C. Williams merkte al op dat het handiger was geweest als we behalve twee ogen aan de voorkant, ook een oog aan de achterkant hadden, zodat we roofdieren en ander gevaar zouden kunnen zien aankomen (The Pony Fish's Glow And Other Clues To Plan And Purpose In Nature). Dat zou makkelijk kunnen, er moet alleen op die plek wat haar weggelaten worden. Geen probleem voor een Intelligente Ontwerper.
   
3. Verder schrijft Dick Swaab (nrc 17 mei) over onreine dieren in de Bijbel. Hoe kunnen er nu onreine dieren bestaan die je niet mag eten, als alles ten behoeve van de mens geschapen is? Waarom is een menstruerende vrouw onrein als het menselijk lichaam perfect geschapen is? Verder staat het eeuwenoude 'probleem van het kwaad' (pijn, ziekte, dood, natuurrampen), dat een hele theologische traditie heeft van wegmoffelen en goedpraten, in schril contrast met fine-tuning.
   
4. Een voorbeeld is: The Privileged Planet van Gonzalez en Richards. Overigens is onze tijdrekening en kalender hopeloos complex omdat het ontwerp van ons zonnestelsel nodeloos complex is. De belangrijkste oorzaak is volgens mij dat de rotatietijd van de aarde om de zon niet een exact veelvoud is van de aardas rotatietijd. Als de moderne fine-tuners eerlijk zouden zijn, zouden ze ook oude maar mislukte FT-argumenten behandelen. Het zou dan kunnen blijken dat FT-argumenten in de loop der tijd een terugtrekkende beweging vertonen (naar analogie van Herman Philipse's claim over religieuze claims in het algemeen).
   
5. Sedley verwijst nog naar publicatie's van G. Campbell (2000,2003) waarin gekeken wordt naar de precieze verschillen tussen Darwinistische evolutie en de antieke versie van survival of the fittest. Dat probeer ik zeker nog te pakken te krijgen. Ik zie een grote gelijkenis met de bizarre theorie 'Independent Birth of Organisms' van de computerwetenschapper Periannan Senapathy (zie mijn review).
   
   

Literatuur:

1. Michael Behe (2007) 'The Edge of Evolution' heeft een bizarre wending aan het fine-tuning argument gegeven door te stellen dat malaria intelligent ontworpen is (in gewoon Nederlands: door God). Wat kan fine-tuning ten behoeve van de mens dan nog betekenen? Zie mijn review.
2. Ernst Mayr (1982) The Growth of Biological Thought heeft een paragraaf Antiquity, waarin hij heel kort Epicurus en Lucretius vermeld (p.90). Epicurus had een weldoordacht materialistische verklaring van de levenloze en levende natuur en verklaarde alles door natuurlijke oorzaken. Lucretius gaf een goed beargumenteerd argument tegen het idee van 'ontwerp'. Leeuwen en eiken ontstonden door puur random interacties tussen de elementen water en vuur. De Stoicijnen geloofden in een geschapen wereld ten behoeve van de mens. Dat is zo ongeveer alles wat hij te zeggen heeft. De essentie is er, maar je leest er makkelijk overheen. Mayr lijkt zich niet te verbazen over een 'atheistische' verklaring van de wereld in die tijd. In die zin zijn ze immers ook voorlopers van Darwin. Hoe deden ze dat? En die oplossingen zijn van belang om de tegenwoordige discussie te begrijpen. Uberhaupt belangrijk om de presaties van Darwin te begrijpen. Sedley legt veel gedetailleerder uit hoe ze dat deden (infinity). [26 mei 2008]
   
3. 'De voorlopers van Intelligent Design in de 17e en 18e eeuw' blogde ik op 4 dec 2007.
   
4. In Amazon heb ik een review toegevoegd (22 mei) bij het boek van P. Senapathy (1994) die claimde dat hij als eerste een niet-creationistische en niet-evolutionaire verklaring voor de oorsprong van soorten had bedacht. Sedley heeft ons duidelijk gemaakt dat de Atomisten de eersten waren. Dit heb ik ook toegevoegd aan het review van Senapathy´s boek op mijn site.
5. Ik zie dat mijn blog van 18 april over Johan Braeckman eigenlijk al de essentie van Sedley bevat! Bijvoorbeeld: "100%-toeval-theorie (dat idee was al door Griekse filosofen ontwikkeld)". Dat moeten de Atomisten zijn geweest. Het lijkt alsof Braeckman Sedley al gelezen had! [28 mei 08]
6. Ik heb vandaag een Engelstalig review van Sedley's boek op mijn website gepubliceerd met de nadruk op de Atomisten als voorlopers van Darwin. [ 29 mei 2008 ]
   

Onlangs vond ik in de boekhandel een paperback van 217 pagina's waarin één fantastisch hoofdstuk dat alleen al de prijs van het hele boek waard is. Het boek is: 'Climate Change. What it means for Us, Our children, and Our Grandchildren' (DiMento, 2007). Het hoofdstuk is: 'The scientific consensus on climate change: how do we know we're not wrong?' en is geschreven door Naomi Oreskes (1). Het is een bijzonder interessant hoofdstuk. Het gaat uit van de positie van een leek. Ik ben zelf geen klimaatdeskundige. Als leek zie ik op Youtube filmpjes van mensen (wetenschappers?) die beweren dat klimaatopwarming niet waar is, ja zelfs een grote zwendel is. Wie of wat moet je dan geloven? Ten tweede is dit een geweldig hoofdstuk omdat het klimaatleken suggesties aan de hand doet om uit te vinden wat de wetenschappelijke consensus over klimaatopwarming is. Oreskes vraagt zich openlijk af of de wetenschappelijke consensus fout zou kunnen zijn. Verder vind ik het een ontzettend boeiend hoofdstuk omdat ik opvallende paralellen zie tussen evolutie- en klimaat-critici en klimaat-ontkenners. Bepaalde soorten van kritiek op evolutie heb ik al heel lang boeiend en leerzaam gevonden. Ik geef de belangrijkste punten uit het hoofdstuk weer voor de geinteresseerde lezer van dit blog en vul die aan met eigen info en vergelijkingen met de evolutietheorie. Tenslotte: klimaat en evolutie hebben ook een rechtstreeks verband. Klimaatwijzigingen hebben grote invloed gehad op de evolutie van het leven op aarde. Hoe boeiend ook, dat laat ik in deze blogpost buiten beschouwing.

Uit een enquête door Time magazine bleek dat 56% van de Amerikanen geloofde dat klimaatopwarming mede door de mens wordt veroorzaakt, terwijl vrijwel iedere klimaatwetenschapper meent dat de mens verantwoordelijk is voor de recente klimaatopwarming. (hier zie je direct al de paralel met evolutie: de discrepantie tussen leken en deskundigen). Nog erger, leken denken dat wetenschappers zelf verdeeld zijn over de kwestie. Dat is niet waar. Al in 2001 heeft het IPCC vastgesteld wat de wetenschappelijke consensus was: 1) het grootste gedeelte van de waargenomen globale temperatuursstijging van de laatste 50 jaar wordt zeer waarschijnlijk door broeikasgassen veroorzaakt. 2) de toename van broeikasgassen wordt door menselijke acitiviteiten veroorzaakt.

Kan het IPCC het fout hebben? Er zijn andere wetenschappelijke organisatie's die het eens zijn met het IPCC standpunt: (2). Kunnen de rapporten van deze organisatie's afwijkende meningen van hun leden genegeerd hebben? Daarvoor moeten we naar de wetenschappelijke literatuur zelf. Oreskes heeft een analyse gedaan van 928 artikelen over 'global climate change' in de Web of Science en vond geen enkele publicatie die de consensus weerlegt of probeerde te weerleggen. Geen enkel van de onderzochte publicaties argumenteerde voor de positie dat de recente klimaatopwarming een natuurlijke oorzaak had.

Critici, ontkenners, 'deniers', 'doubters', twijfelzaaiers en dwarsliggers

1) critici claimen dat het klimaat van nature variabel is.
Maar klimaatwetenschappers ontkennen dat ook helemaal niet. Wat ze wel claimen is dat natuurlijke variatie niet voldoende is om de toename van de laatste 50 jaar te verklaren. Critici hebben vaak irrelevante claims: claims die klimaatwetenschappers er helemaal niet op na houden en die dus ook niet weerlegd hoeven te worden. (verwarrende en irrelevante claims hebben creationisten ook vaak).

2) critici wijzen op de onenigheid over de snelheid van klimaatopwarming in de nabije toekomst.
Maar dat is heel wat anders dan het feit dat klimaatopwarming heeft plaatsgevonden in de laatste 50 jaar. Daar is geen onenigheid over. Een door dissidenten (door Oreskes aangeduid met het prachtige en voor mij nieuwe begrip 'contrarians': tegendraadse figuren?) vaak geciteerde artikel (3) gaat over hoe goed klimaatmodellen de toekomst kunnen voorspellen en weerlegt niet de consensus positie. Critici verwarren onzekerheid over toekomstvoorspellingen van klimaatmodellen met onzekerheid van kennis van het huidige klimaat.

3) critici wijzen erop dat er wel degelijke wetenschappelijke onenigheid is over de essentie van klimaat opwarming. Maar volgens Oreskes zijn er géén dissidenten gevonden in haar steekproef van 928 artikelen (4). Bij een grotere steekproef -er zijn meer dan 10.000 artikelen op dat gebied verschenen- zouden er ongetwijfeld enige dwarsliggers opduiken. Maar niemand heeft dat uitgezocht en daarom mag je nog steeds stellen dat het aantal klimaatdissidenten in de wetenschappelijke literatuur zéér klein is. Oreskes noemt die ciritici met een mooie term: 'intellectual outliers', een term uit de statistiek en betekent een meetpunt dat ver buiten de meerderheid der meetpunten valt. Daarentegen is er wel onenigheid over de details. Niet alle aspecten van het klimaat worden goed begrepen. En er is zeker onenigheid over hoe serieus het klimaatprobleem is, zeker in vergelijking met andere politieke problemen. En er is onenigheid over de te nemen maatregelen. Maar dit alles vernietigt niet de consensus. Vergelijk dit met ID-ers zoals Michael Behe: hij verwerpt niet de hele evolutietheorie, maar een deel. Toch vindt je op het internet verwarrende claims dat Behe Darwinisme weerlegd zou hebben. Er ontstaat ruis rondom zijn claims.

4) critici zijn geen klimaatdeskundigen. Ze zijn bijvoorbeeld de natuurkundige Frederick Seitz (5) of romanschrijver Michael Crichton (p.75). Dit zie je ook vaak bij ID: Phillip Johnson was jurist maar vond zichzelf deskundig op het gebied van evolutie. William Dembski is wiskundige.

5) critici richten zich op het grote publiek en de media (kranten, internet) en publiceren hun kritiek niet in peer-reviewed tijdschriften (al weer een overeenkomst met ID!). Bijvoorbeeld Frederick Seitz publiceerde zijn kritiek in Wall Street Journal. Aan de andere kant publiceerden kranten zoals National Post uit eigen initiatief een 10-delige serie The Deniers met uitgebreide aandacht voor de klimaatontkenners. Ook dit tref je aan in de evolutie-creationisme controverse. Als reactie krijg je websites die de claims van klimaatontkenners kritisch analyseren: Skeptical Science. Dit is geheel vergelijkbaar met sites als National Center for Science Education (NCSE) en An Index to Creationist Claims die claims van evolutie-critici onderzoeken en weerleggen.

6) critici verzamelen handtekeningen: de site Global Warming Petition claimt 19.000 (!) handtekeningen te hebben verzameld van wetenschappers die menselijke klimaatopwarming ontkennen ("There is no convincing scientific evidence that human release of carbon dioxide..."). Zijn er nog mainstream klimaatonderzoekers over vraag je je af. Dit soort uitspraken vertoont sprekende gelijkenis met de handtekeningenactie van het Discovery Institute: "We are skeptical of claims for the ability of random mutation...". Zij claimen maar 300 handtekeningen... Het is jammer dat Oreskes deze handtekeningenactie niet bespreekt. Zij spreekt van 'a tiny number of scientists..." (p.78). Er ontstaan websites (zoals deze) die zo nodig "other side of the story" willen vertellen. Alweer een parallel met creationisten die ook zo graag "other side of the story" willen vertellen op scholen en in leerboeken.

Internet effect (niet door Oreskes genoemd)
Is er eenmaal een minimum hoeveelheid makkelijk toegankelijke kritische literatuur, argumenten pro- en contra, dan haken velen daarop in, gaan er over rapporteren o.a. in de blogosfeer en de omvang van de 'literatuur' vermenigvuldigt zich onstuitbaar. Het resultaat: de klimaatontkenning krijgt onevenredig veel ruimte ten opzichte van de consensus. Dit is een zichzelf versterkend proces o.a. door het google ranking effect en youtube effect.

Belangengroeperingen
Bij de klimaatcontroverse spelen politieke en economische belangen een veel grotere rol dan bij de evolutie-creationisme controverse. Bij de klimaatcontroverse heb je de belangen van de steenkolen en olie industrie. Zij verkopen CO2 producerende fossiele brandstoffen die de oorzaak van de klimaat opwarming van de laatste decennia zijn. Voorbeeld: Exxon Mobil verspreid actief misinformatie (p.78). Belangengroeperingen bij evo-creo zijn uiteraard kerken en religieuze organisatie's.

In een volgende blog ga ik in op wetenschapsfilosofische aspecten van de klimaatcontroverse.

Noten

1. Naomi Oreskes is een wetenschapshistoricus en heeft in Science gepubliceerd: 'BEYOND THE IVORY TOWER: The Scientific Consensus on Climate Change', Science 3 December 2004. Het hoofdstuk is een uitgewerkte vorm van het Science artikel.
   
2. National Academy of Sciences (2001) Climate change science: an analysis of some key questions.'; de American Meteorological Society; de American Geophysical Union; en de American Association for the Advancement of Science.
3. Willie Soon et al (2001) 'Modeling climatic effects of anthropogenic carbon dioxide emissions: unknowns and uncertainties', Climate Research 18:259-275.
   
4. Web of Science (is commericiele dienstverlening)
5. Seitz heeft hoge posities bekleed binnen de wetenschappelijke wereld. Hij schreef in 1996 een opinie artikel 'A Major Deception on Global Warming' in Wall Street Journal (June 12, 1996) waarin hij het IPCC beschuldigde dat het een rapport had gewijzigd nadat het was goedgekeurd. Met name zijn onzekerheden over de anthropogene factor in het klimaat gedeleted. Hij ontkent de menselijke factor in het klimaat. Volgens deze bron werkte Seitz bij een door de kolen- en olie-industrie betaalde conservatieve denktank, dus hij zou ook niet onafhankelijk zijn. Ideaal studie onderwerp als je je wilt verdiepen in wetenschappelijke en politieke controverses.

Iedere munt heeft twee kanten. In mijn vorige blog betoogde ik dat een wetenschappelijke theorie levensbeschouwelijk neutraal moet zijn. Dat is gezien vanuit de kant van de wetenschap. Maar gezien vanuit de kant van levensbeschouwing en religie kun je de eis stellen dat die zelf 'feitelijke neutraal' moeten zijn. Om conflicten te vermijden, moet religie géén feitelijke uitspraken doen, géén uitspraken over de meetbare werkelijkheid. Want dàt is het terrein van de wetenschap. Ook hier vind ik weer belangrijke aanwijzingen in het boek van Floris Cohen De herschepping van de wereld (1):

In elke beschaving met een Heilig Boek zouden ze op vergelijkbare tegenstand zijn gestuit. Alleen kende de Islam niet de wegen tot niet-letterlijke lezing ervan die Augustinus bij alle voorbehoud wel degelijk had geopend. (p.188)

Waarom heeft er in de Islambeschaving geen Wetenschappelijke Revolutie plaatsgevonden?

De Islambeschaving beschikte niet over de geschikte [theologische] hulpbronnen om de fatale wereldbeschouwelijke gevolgen [van de Wetenschappelijke Revolutie] kon helpen opvangen. (p.188).

Een tweede inzicht dat we van de geschiedenis van de wetenschap kunnen leren is:

de religieuze sanctionering van puur-wereldlijke kennis, dat nooit eerder was vertoond. Met name was niets dergelijks vertoond in de Islambeschaving. (p.186)

Iedere geloofsopvatting die heilige boeken letterlijk leest komt in conflict. Zie: Young Earth Creationisme! Zie: EO! Het tragische is dat deze mensen niets geleerd lijken te hebben van de geschiedenis en van geloofsopvattingen die een figuurlijke lezing van heilige boeken mogelijk maken.

Ten tweede zou de EO en dergelijke niet zo eigenwijs moeten zijn het beter te weten dan wetenschappers die zich met puur-wereldlijke kennis bezighouden. Schoenmaker houd je bij je leest. EO wilt U knippen? Knip in de bijbel, niet in de wetenschap (2).

In een seculiere (3) samenleving moeten christenen zich niet alleen aan de seculiere wetgeving houden, maar ook aan de seculiere wetten van de wetenschap. Ik weet het, het zijn geen gemakkelijke tijden...

Noten:
(1) De website van Floris Cohen: http://www.hfcohen.com/
(2) de fout van de EO was dat ze evolutie uit de BBC documentaires van David Attenborough knipten, omdat evolutie voor hen levensbeschouwelijke consequenties had. Dat evolutie dié consequenties heeft ligt niet zo zeer aan de evolutietheorie zelf, maar grotendeels aan de letterlijke bijbel opvatting van de EO zelf.
(3) seculier: overtuiging dat religie en geloof geen invloed mogen uitoefenen op de maatschappij. Scheiding kerk en Staat.

Het ontstaan van een wereldbeschouwelijk-neutrale wetenschap

Er was een tijd dat godsdienst en natuurkennis sterk met elkaar verweven waren. Niets was wereldbeschouwelijk neutraal, de godsdienst was dat uiteraard niet, maar de natuurkennis ook niet. Na de Westfaalse Vrede in 1648 werd dat anders. De lucht klaarde op. Er ontstond een atmosfeer van verzoening in Europa. Rond 1660 kwam men op het geniale idee om de wereldbeschouwelijke aspecten van de nieuwe wetenschap te isoleren van de aspecten die in dat opzicht neutraal waren. Daardoor zou het aanstootgevend karakter van de nieuwe natuurkennis verdwijnen. Dat was de redding van de nieuwe wetenschap volgens Floris Cohen. De Jezuïeten deden het zo: zij elimineerden eerst alle aanstootgevende onderdelen uit het werk van de wetenschappelijke pioniers en voegden vervolgens wat overbleef samen met van wat nog van Aristoteles was overgebleven en tenslotte voegden ze daar de resultaten van experimenten aan toe. "De Jezuïeten waren niet de enigen die scherp zagen dat het experiment naar zijn aard wereldbeschouwelijk neutraal is." (pag 179). Je zou eigenlijk kunnen zeggen dat naar analogie met 'moreel esperanto', de experimentele wetenschap 'wetenschappelijk esperanto' spreekt. En aangezien experimenten over de werkelijkheid gaan, is dit de taal bij uitstek om over de werkelijkheid te spreken. De stichtingsdocumenten van de wetenschappelijke genootschappen in Parijs en London eisten dat men zich verre diende te houden van politiek en filosofie en zich uitsluitend te concentreren op natuuronderzoek (p.180). Dit was de geboorte van natuuronderzoek als zelfstandige autonome activiteit, dw.z. losgekoppeld van wereldbeschouwelijke kwesties. Volgens Floris Cohen mogen we de redding van de nieuwe natuurkennis toeschrijven aan de neutralisatie van wereldbeschouwelijke gevaren en aan hun verhoopte materiële nut.

Wat ik op dit moment als de belangrijkste les zie in het boek De herschepping van de wereld (3) van Floris Cohen is de toepassing van bovenstaande op de evolutietheorie. We moeten er naar streven de evolutietheorie net zo wereldbeschouwelijk neutraal te maken (als ze dat nog niet is) als men in de 17e eeuw deed met de opkomende natuurkennis. Wetenschappers als Richard Dawkins, die juist een sterke link leggen tussen atheïsme en evolutietheorie, vergroten onnodig de weerstand tegen de evolutietheorie in conservatieve kringen. Die wetenschappers maken fouten die men 300 jaar geleden al had opgelost! Behalve atheisten, maken ook conservatieve christenen, in Nederland de EO (1), dezelfde fout. Zij zijn niet in staat in te zien dat experimentele gegevens wereldbeschouwelijk neutraal zijn. Zij lopen dus 300 jaar achter! Net als Richard Dawkins!

Ik kijk nu met nieuwe ogen naar de evolutietheorie. Het is belangrijk data te scheiden van (levensbeschouwelijke) interpretaties. Wat zijn de onbetwistbare feiten? Het lijkt mij dat DNA gegevens het meest in aanmerking komen. DNA liegt niet. DNA wordt in de forensische wetenschap gebruikt om de moordenaar vast te pinnen. DNA wordt gebruikt om vaderschap vast te stellen. DNA is neutraal. Andere data zijn de ouderdom van de aarde en fossielen (2), de chronologische volgorde van verschijnen van levensvormen in de geologische aardlagen, anatomie, biochemie. Maar dit alles is een project op zich. Het zou al een enorm winstpunt zijn data en theorie te scheiden. Desnoods tot het belachelijke toe. Ik moet evolutiehandboeken opnieuw bekijken met deze gedachte in mijn achterhoofd. De scheiding van data en levensbeschouwing, van evolutie en atheisme, zou wel eens onze enige hoop zijn dat creationisten tenminste de data die ten grondslag liggen aan de evolutietheorie zullen accepteren. En dat zou al een enorm winstpunt zijn.

De filosofiedocent Jan Riemersma schreef (9 feb 2008) op het blog van Taede Smedes:

"ze hebben een geloof te verdedigen. En een geloof is heel erg veel waard. (P.Thagard schreef een interessant opstel waarin hij duidelijk uitlegt wat er voor de gelovige allemaal op het spel staat: een leven na de dood bijvoorbeeld. ... Wat is dat beetje wetenschappelijke waarheid van de evolutietheorie nu waard in vergelijking met de eeuwigheid en de ultieme waarheid?". (4)

De oplossing is natuurlijk dezelfde als die men in 1660 al bedacht had: data en theorie (levensbeschouwing) scheiden. Niet dat dat in alle opzichten makkelijk is. Als je alleen al kijkt naar de verleiding om bijvoorbeeld het recht van de sterkste af te leiden uit het bestaan van natuurlijke selectie (de 'Weikart discussie'), dan hebben we nog een lange weg te gaan.

Noten

1. Zie de gastbijdrage van Gerdien de Jong 27 juli 2007 op dit blog over de EO. De EO ging zelfs zover dat ze ouderdomsbepalingen (miljoenen jaren) domweg uit BBC documentaires knipte.
2. De Turkse fundamentalist die verantwoordelijk is voor de Atlas of Creation (zie: mijn blog op 22 Jan 2007) is in ieder geval in staat om de ouderdom van de aarde en fossielen te accepteren zoals ze zijn!
3. Floris Cohen was te gast in het boekenprogramma van Wim Brandts op 23 december 2007 (zie mijn blog).
4. Een soortgelijke opmerking: "You are asking me to give up my religion, which involves my spouse, my children, my extended family, friends, coworkers, bowling league teammates and so forth, for this Darwin guy's theory? Forget it, it's not worth it." hier. [12 apr 2008]
   

Postscript 13 april: degenen die geinteresseerd zijn in het boek van Floris Cohen en met name waarom de wetenschappelijke revolutie in het christelijke Europa plaatsvond en niet in moslimlanden, kan ik dit interview met Taner Edis aanraden: 'The religious state of Islamic science'.

Gisteravond zag ik een zeer geslaagde documentaire van Marc Lansu over de persoon Pim van Lommel. Met 'geslaagd' bedoel ik kwalitatief hoogstaand, informatief. De commentaarstem van Philip Freriks voegde daar nog iets van degelijkheid en autoriteit aan toe. Niet dat ik het plotseling eens geworden ben met de opvattingen van Pim van Lommel. De documentaire gaf een goed beeld van de mens Pim van Lommel. Dit kwam door de interviews met zijn buurvrouw en een studievriend. Van Lommel zelf vertelde over zijn vrouw die zich diepgaand had verdiept in de traditionele Chinese geneeskunde (chakra's). Hij had daar erg veel van geleerd. Zijn buurvrouw had hem lang geleden eens uitgenodigd voor een gespreksgroep over levensvragen, spiritualiteit en de niet-zintuigelijke wereld naar aanleding van het boek 'Terugkeer uit de dood'. Zo is de belangstelling bij Van Lommel gewekt voor spirituele zaken. Het was echt niet alleen door zijn werk als cardioloog. Dit zijn invloeden die in sterke mate zijn houding t.a.v. bijna-dood ervaringen bepaald zullen hebben. Vooral de invloed van zijn vrouw moet groot geweest zijn (belangstelling voor niet-Westerese denkwijzen). Hij stond dus niet blanco t.a.v. bde. Hij was al in een bepaalde richting gestuurd toen hij met zijn bde-onderzoek begon. Dat Van Lommel al zo ver op weg was naar een alternatieve visie, maakt m.i. duidelijk waarom het vermogen tot zelf-kritiek bij Van Lommel zo sterk is aangetast.

De belangrijkste persoon die geinterviewd werd vond ik Dick Swaab (neuroloog): "De verdienste van Pim van Lommel is dat hij de bde bespreekbaar heeft gemaakt. Ik was verbaasd dat de studie van Pim Van Lommel door de editorial board van The Lancet was gekomen. Ik heb groot bezwaar tegen de ondertitel 'Een wetenschappelijke visie op bde', omdat het een spirituele visie is en absoluut geen wetenschappelijke. Van Lommel's hypothese van eindeloos bewustzijn wordt niet toetsbaar gemaakt omdat er geen fysische eigenschappen zijn van eindeloos bewustzijn. Zijn theorie heeft geen enkele wetenschappelijke waarde. Er is geen enkele reden aan te nemen dat het brein niet gedachten en bewustzijn produceert. Het EEG (elektro-encefalogram) geeft alleen informatie over het bovenste deel van de hersenschors en helemaal geen informatie over wat er in de diepere lagen van de hersenen afspeelt. Dat zijn de delen waar geheugensporen liggen opgeslagen. Het brein is een meester in het opvullen gaatjes. Het construeert een verhaal om de gaten in ervaring tijdens bde, op te vullen. Daar is het brein heel goed in.
Een promovendus van mij vertelde van zijn bijna-dood ervaring. Hij zweefde door de kamer en zag zichzelf liggen. Maar hij analyseerde dat gelijkertijd als een goede wetenschapper. Hij zei: ik zag mezelf liggen, maar de stem van mijn vrouw, die helemaal overstuur was, die hoorde ik niet onder me, maar naast me. en toen probeerde ik me te oriënteren, en ik zag de bank en de deur en ik wist dus dat ik op de grond lag. Op die en die plaats. En ik besefte op dat moment dat ik wel dacht dat ik aan het zweven was, maar dat het alleen een projectie was van beelden in mijn eigen brein."
Deze oprmerkingen van Swaab vond ik wel de meest nuttige van de uitzending. Vooral omdat het door een neuroloog gezegd werd. Dit maakte de uitzending ook een redelijk evenwichtige uitzending, ook al kwamen voorstanders meer aan bod dan tegenstanders.

Een studievriend van Van Lommel merkte op dat in het zelfde nummer van The Lancet waar Van Lommel zijn studie publiceerde, er ook een kritisch Commentary van de redactie verscheen. Dat weten de meeste mensen niet. Pim van Lommel zelf switcht heen en weer tussen "ik stel vragen" en een zeker weten: "dus je bewustzijn wordt niet geproduceerd door de hersenen. De hersenen zijn een zend-ontvanger". Maar dat zijn twee strijdige houdingen. Je bent óf onzeker en voorzichtig, óf je hebt zekerheid.
Een schandalige uitspraak van van Lommel vond ik deze: "Wat de kerk was in de 16e eeuw ten aanzien van Galileo en Bruno was, is nu de materialistische wetenschap, die niet toestaat dat je met een ander verklaringsmodel komt". Daarmee toont Van Lommel aan dat hij de plicht om zijn wetenschappelijk huiswerk te doen aan de kant heeft gezet, en zichzelf liever poseert als slachtoffer van de huidige 'materialistische wetenschap'. Lekker makkelijk. Dan hoef je kritiek ook niet meer te beantwoorden.

Wilt U van Lommel boeken voor een lezing? Houd er rekening mee dat hij al voor het hele jaar volgeboekt is en hij geen zalen doet met minder dan 200 personen. Van Lommel gaat na de publicatie van zijn boek Eindeloos Bewustzijn als een goeroe en boodschapper van de andere wereld door het leven, zonodig een troostrijke hand op de schouder leggend en een bemoedigend woord uitsprekend. Van Lommel is geen oplichter die vogelvrij verklaard moet worden, maar een mens die een bestseller geschreven heeft met veel wetenschappelijke fouten.

Zie ook: mijn blogpost 'Pim van Lommel interview in NRC' (11 feb).


De column van Swaab in de nrc van zaterdag 29 maart bevat enige zaken die ik precies zo in mijn blogs over Van Lommel schreef. Zo noemt Swaab dat Eric Kandel in 2000 de Nobelprijs heeft ontvangen voor het beschrijven van hoe het korte- en langetermijngeheugen worden gevormd op moleculair niveau. Precies dat beschreef ik uitgebreid in mijn blog van 10 januari 2008. Swaab noemt dat Van Lommel's opvattingen over DNA in strijd zijn met het Nobelprijs werk van Watson en Crick. Ook daar schreef ik uitgebreid over in mijn blogpost van 31 dec 2007. Overigens geeft de column van Swaab in de nrc een meer complete kritiek van Van Lommel's claims dan de bovengenoemde tv-documentaire.