Orkanen: toeval of ontwerp?
Het EO wetenschapsprogramma Galileo van dinsdag 8 augustus ging over de verwoestende krachten van orkanen. Voorbeelden: Katrina in Amerika en de tsunami in Azië. In Nederland zou een dijkdoorbraak tienduizenden doden tot gevolg hebben.
Waarom zou je de vraag IS DIT TOEVAL OF ONTWERP? niet bij orkanen kunnen stellen? Als de vraag IS DIT TOEVAL OF ONTWERP? van toepassing is op het ontstaan van het leven en het ontstaan van de mens, waarom zou die vraag dan niet van toepassing zijn op orkanen?
Er zijn maar twee mogelijke antwoorden: orkanen zijn ten diepste toevalsprocessen of ze hebben bovennatuurlijke oorzaken. In het EO programma wordt hier totaal aan voorbij gegaan. Waarom?
Kan het zijn omdat géén van de twee mogelijke antwoorden erg aantrekkelijk is? Als orkanen ten diepste toevalsprocessen zijn, dan beslist het toeval over leven en dood. Een niet erg aantrekkelijke gedachte.
Als orkanen door God veroorzaakt worden, dan zit je met de vraag waarom God duizenden mensen zou willen laten verdrinken. Hoe dan ook, ook dat lijkt mij geen geruststellende gedachte. Toch zegt Reinier van den Berg in een interview dingen als:
Waarom zou je de vraag IS DIT TOEVAL OF ONTWERP? niet bij orkanen kunnen stellen? Als de vraag IS DIT TOEVAL OF ONTWERP? van toepassing is op het ontstaan van het leven en het ontstaan van de mens, waarom zou die vraag dan niet van toepassing zijn op orkanen?
Er zijn maar twee mogelijke antwoorden: orkanen zijn ten diepste toevalsprocessen of ze hebben bovennatuurlijke oorzaken. In het EO programma wordt hier totaal aan voorbij gegaan. Waarom?
Kan het zijn omdat géén van de twee mogelijke antwoorden erg aantrekkelijk is? Als orkanen ten diepste toevalsprocessen zijn, dan beslist het toeval over leven en dood. Een niet erg aantrekkelijke gedachte.
Als orkanen door God veroorzaakt worden, dan zit je met de vraag waarom God duizenden mensen zou willen laten verdrinken. Hoe dan ook, ook dat lijkt mij geen geruststellende gedachte. Toch zegt Reinier van den Berg in een interview dingen als:
"een atheïst kan mij nooit uitleggen waar die oerknal nou goed voor was. (...) Ik ken dat antwoord wel. Ik geloof namelijk dat God de aarde schiep om mensen in contact met hun Schepper te laten komen."Reinier, als jij het antwoord weet op dat soort extreem moeilijke vragen, dan kan het toch niet zo moelijk zijn om uit te leggen waar een orkaan nou goed voor is? Het is tenslotte jouw eigen vakgebied.
Zelf geloof ik niet dat orkanen ontworpen zijn. De schepping, of, zoals iemand die niet in God gelooft, het ontstaan van “alles”, heeft lang geleden – voor mij zolang geleden als met wetenschappelijk onderzoek gedateerd kan worden – plaats gevonden en is dus klaar. Ik geloof er noch in dat God elke dag persoonlijk voor mij zorgt, noch dat Hij orkanen maakt en die de wereld in stuurt.
Als ik als mens als geschenk van God mijn leven heb gekregen, dan heb ik de plicht daar zorgvuldig mee om te gaan. En tevens heb ik bepaalde plichten ten opzichte van de Schepping. Daar mag ik zijn. Ik ben dus gast en moet er geen zootje van maken. Want wat doe je zelf als iemand zich bij jou thuis misdraagt? Daar ben je toch niet blij mee, dacht ik!
Ik doe dit uit overtuiging, niet als angst. En in dat opzicht zouden atheïsten niet zelden een voorsprong kunnen hebben op gelovigen: ze handelen goed uit overtuiging en niet “voor de zekerheid, je weet maar nooit” … en het hiernamaals … Ik kan niet laten om te zeggen: denk ook eens na over je hiervoormaals en angst is een hele slechte raadgever!
(Comment this)
Bovendien, een aantal Amerikaanse predikanten hebben net na de ramp verkondigd dat Katrina een straf en een waarschuwing was voor de immorele levenswijze van veel Amerikanen. Wie ook maar iets van de Amerikaanse ID-beweging afweet, weet ook dat ID en moreel denken sterk aan elkaar gekoppeld zijn. Dus ook hier is een link met Katrina en ID wel te maken.
Ik geef toe, voor onze Nederlandse oortjes zijn dit soort geluiden even wennen. Echter, met de EO die haar oren nogal naar Amerikaanse ID-achtige ideeën laat hangen, en een groeiend aantal ID-aanhangers in Europa, zullen we er toch rekening mee moeten houden dat dit soort verbanden vaker geïdentificeerd zullen worden. Helaas...
Met vriendelijke groet,
Taede Smedes (Comment this)
bedankt voor je reactie.
Waar het mij om ging was de logica van de beroemde Cees-Dekker-vraag TOEVAL OF ONTWERP?. Als dat een geldige vraag is ten aanzien van het onstaan van het leven en verdere evolutie, dan is het ook geldig ten aanzien van orkanen, overstromingen, vulkaan uitbarstingen, aardbevingen, virus epidemie, etc. Het gaat er dus om dat een ID-er en iedereen die TOEVAL OF ONTWERP een geldige vraag vindt, dit consequent toepast en niet selectief als het hem goed uitkomt. Dus: evolutie (= het scheppen van leven) aanvallen en je mond houden als het om natuurrampen (=vernietigen van leven) gaat. Dat heeft niets met Amerika of Nederland te maken, maar met logica. (Comment this)
Of het met logica te maken heeft, weet ik niet. ID-aanhangers zullen nooit beweren dat aan alles in de wereld een ontwerp ten grondslag ligt. Sterker nog, de meningen onder ID-aanhangers over welke biologische systemen aan 'design' toegeschreven kunnen worden, verschilt. ID is (net als creationisme overigens) een erg pluralistische groep.
Een groot bezwaar ten aanzien van ID, wat ook in dit verband relevant is, is dat ID nogal 'deïstische' consequenties kan hebben. Laat ik dat uitleggen. Veel ID-aanhangers zijn van mening dat God (of neutraler: een ontwerper) iets met de oorsprong van het leven van doen heeft. De ontwerper heeft op een of andere wijze ingegrepen, zodat leven op aarde ontstaan is. Maar of die ontwerper zich nadien ook nog ingrijpt, die kwestie wordt door verschillende ID-aanhangers verschillend beantwoord. Als je Dembski leest, dan krijg je vaak de indruk dat hij enigszins 'deïstisch' denkt: toen de ontwerper (bij Dembski: God) het leven geschapen had, ontwikkelde zich dat vanzelf verder. God heeft de informatie in de schepping gestopt die voldoende is om het systeem verder vanzelf te laten lopen. Zoals een programmeur een computer programmeert, die dan in staat is verder zelf te werken zonder tussenkomst van de programmeur. Dat is deïsme: God gaat na de schepping achterover zitten.
Daar komt bij dat ook Dembski niet ontkent dat er toeval in de wereld is. Hij ontkent echter dat toeval de enige verklaring is voor het ontstaan van bepaalde zaken, in het bijzonder wanneer het biologie betreft.
De link met Katrina is de volgende: veel ID-aanhangers zullen God dus wel in verband met het ontstaan van het universum en het ontstaan van leven willen brengen, maar zullen verder niet ontkennen dat er veel zaken in de wereld aan toevalsprocessen onderhevig zijn. Katrina zou zo'n toevalsproces kunnen zijn.
Een dergelijke redenering heeft niet zozeer met logica in algemene zin te maken. Een dergelijke redenering volgt de logica van het ID-denken. Je kunt het daar mee eens zijn of niet. (Ik ben het er duidelijk niet mee eens, zoals je op mijn website en in mijn boek kunt lezen.)
Groetjes,
Taede (Comment this)
Ik ben aangenaam getroffen door je uitspraak:
"Eigenlijk behoort iedereen hierover te durven nadenken."
daar ben ik het helemaal mee eens!
GK (Comment this)
Dat betekent dus dat in een door God geschapen wereld het toeval over leven en dood beslist.
Is dat ethisch verantwoord?
Dat betekent bovendien dat God niet ingrijpt en mensen laat verdrinken.
Is dat ethisch verantwoord?
Maar daar praten ID-ers niet over. Ze hebben het zogenaamd zo druk met het bestrijden van evolutie,
dat ze vergeten te verklaren waarom hun God mensen laat verdrinken. (denk ook aan de zondvloed). (Comment this)
Tsja, of het ethisch verantwoord is dat God mensen laat verdrinken en dat God niet ingrijpt - kijk, hier raak je precies aan het eeuwenoude probleem van God en het kwaad (het zogenaamde "theodicee"-probleem). Daar hebben ID-ers geen antwoord op en theologen - als het goeie theologen zijn, tenminste - ook niet. Dus laat ik daar ook niet aan beginnen. Liever stel ik het volgende aan de orde, waarbij ik hierbij aangeef dat ik even wat theologisch terrein ga betreden.
Stel je gelooft dat God bestaat en dat God op een of andere wijze met het bestaan van het universum iets te maken heeft (om het even heel voorzichtig uit te drukken). Wat voor God is nu groter: een God die iedere keer als mensen in de nesten zitten ingrijpt? Een God dus die alle touwtjes in handen wil blijven houden? Of een God die de verantwoordelijkheid ook bij de schepping zelf neerlegt, de schepping een zekere autonomie en integriteit toekent die ook God zelf in acht houdt?
De meeste theologen hebben door de eeuwen heen geopteerd voor de tweede optie: de schepping heeft een zekere mate van zelfstandigheid. Als God alle touwtjes in handen wil blijven houden, dan is er immers van vrijheid geen sprake? Dan is God de allesbepalende factor en zit je voordat je het weet weer diep ingegraven in een deterministisch wereldbeeld.
De vraag is echter: hoever gaat die autonomie en integriteit? Daarover verschillen de meningen. Er zijn theologen die zelfs zeggen dat God een experiment met de wereld is aangegaan, waarvan Godzelf de uitkomst niet eens weet. Het kan dus best misgaan. Een dergelijk godsbeeld vind ik gewaagd. Dan zou je immers, als het echt misgaat, God immoreel en onverantwoordelijk kunnen noemen, iemand die speelt met de levens van mensen. Zo'n God is niet aanbidenswaardig. Anderzijds, als God voortdurend bijstuurt, zit je zo weer bij een deterministisch wereldbeeld.
Sommige ID-aanhangers menen dat God voortdurend bijstuurt en voortdurend ingrijpt. Andere ID-aanhangers menen dat God 'in den beginne' wat heeft bijgestuurd zodat leven kon ontstaan. Daarna - misschien met de opkomst van bewustzijn e.d. - is de verantwoordelijkheid naar de mensen verschoven en heeft God een stapje achteruit gedaan. Dan is er ook ruimte voor toeval, hoewel dat dus - zoals in het geval van Katrina - ook nadelig voor de mens kan uitvallen. Het is de prijs die voor vrijheid betaald moet worden (zo zou je enigszins cynisch kunnen zeggen). Is dat ethisch onverantwoord van God? Het hangt ervan af wat je meer waardeert: de vrijheid van de mens en van de schepping-in-het-algemeen om nieuwe paden te kunnen bewandelen, of dat je vrijheid en verantwoordelijkheid volledig worden ontnomen, waarbij je weet dat alles wat gebeurt 'uit Gods hand' afkomstig is... Hier zijn geen pasklare antwoorden, laat staan dat een consistente theologie mogelijk is...
Tenslotte, nog even wat betreft de zondvloed: Ik ga er van uit dat de zondvloed een mooi verhaal is, maar uiteindelijk een mythe is. Het is dus geen onzin, maar een manier waarop mensen in een bepaalde tijd en cultuur geprobeerd hebben hun visie op het ontstaan van alles en goed en kwaad, etc. te verwoorden. Door de opkomst van het wetenschappelijk wereldbeeld zijn wij die verhalen anders gaan lezen en zijn we gaan vragen naar de historische betrouwbaarheid van verhalen - alsof de bijbel een geschiedenisboek in de moderne zin van het woord is. Dat is het niet. Ook hoe in het Oude Testament over God gesproken wordt, verschilt nogal: zoveel schrijvers zoveel godsvoorstellingen, zou je bijna zeggen. Het zondvloedverhaal laat inderdaad een verschrikkelijke God zien: iemand die spijt heeft van wat ie heeft gedaan en dus zijn schepen maar achter hem verbrandt. Er komen in de Bijbel meer verhalen voor waarin God een verschrikkelijk "onmens" is en opdracht geeft tot de meest gruwelijke zaken. Godsgeloof lijkt vaak op angst gebaseerd te zijn geweest: als ik niet die God volg, dan zwaait er wat. Geloven uit angst heeft geen toekomst. Maar dat is iets wat we nu zeggen. Dus ook het godsbeeld achter het zondvloedverhaal is voor mij een gruwelijk beeld wat ik verwerp als een reliek uit oude tijden. (Bovendien is het theologisch een beetje onzinnig. Immers, als God alwetend is, en God is ooit aan de schepping begonnen, dan wist God toch al dat het mis zou gaan. Waarom dan toch nog al die doden en niet meteen een goeie schepping maken? Maar dat terzijde.) Ik zie het zondvloedverhaal dus als een mooi verhaal, maar ook niet meer dan dat. (Dat is echter een persoonlijke mening en geen eeuwige waarheid; anderen mogen daarover van mening verschillen.)
Groetjes,
Taede (Comment this)
Ik zou begrijpen als theologen het probleem van kwaad 'moeilijk' noemden, maar dat goede theologen daar geen antwoord op (behoren) te hebben snap ik niet.
Het is toch van cruciaal belang voor iemand die in God gelooft, dat het geen immorele God is?
Bovendien, als je de christelijke ethiek een 'absolute' ethiek noemt (zoals Cees Dekker in zijn tweede boek) in tegenstelling tot de 'relatieve' ethiek van atheisten, dan is het toch van cruciaal belang dat jouw God absoluut perfect is in moreel opzicht?
Wat heb je eraan om eindeloos te blijven bewijzen dat het leven niet op een natuurlijke manier kan zijn ontstaan, zoals Cees Dekker and Intelligent Design activisten doen, en voor lief neemt dat diezelfde
God immoreel is?
Wat me intrigeerde in je antwoord was de waardering van autonomie en integriteit van de geschapen wereld.
Welnu, zowel die autonomie als het eeuwenoud probleem van het kwaad kan in één klap opgelost worden, als je God verwerpt als 'een reliek uit oude tijden'.
Je hebt dan geen immorele God meer die of zelf mmoreel handelt (zondvloed, etc) of het kwaad toestaat (niet ingrijpt).
Tevens heb je een 100% autonome wereld die niet meer te vrezen heeft van ingrepen van 'buitenaf'.
Als je deze stap hebt genomen, zie je dat het theologische 'probleem van het kwaad' een kunstmatig probleem is dat alleen maar ontstaat omdat je het bestaan van een goede, alwetende, almachtige God hebt aangenomen.
Het probleem blijft natuurlijk als menselijk probleem bestaan, maar je bent het in ieder geval als theologisch probleem kwijt.
Het is natuurlijk een drastische stap voor een theoloog, omdat daarmee ook schepping, hemel en hel, etc vervallen.
Maar ik zie dat niet als nadeel, maar als winst.
Die schepping heeft immers het probleem van het kwaad voortgebracht.
De hel is immoreel omdat het immoreel is mensen aan eeuwige martelingen te onderwerpen.
Dus ik zie deze keuze als een winst voor moraliteit en menselijkheid.
Je schrijft 'Ik zie het zondvloedverhaal dus als een mooi verhaal'.
Maar wat is er 'mooi' aan mensen doelbewust te laten verdrinken? Ook dit probleem van een gruwelijke God kun je eenvoudig oplossen door aan te nemen dat een overstroming een door niemand, dus ook niet door God, gewild natuurverschijnsel is. Je moet helemaal geen "godsbeeld achter het zondvloedverhaal" willen.
Ook hier ben je beter af in moreel en menselijk opzicht als God 'een reliek uit oude tijden' is.
(Comment this)
"Depressies, de wet van Buys-Ballot, opstijgende luchtmassa's boven warm zeewater, allemaal akkoord, zelfs dat toevalsprocessen er een rol bij spelen. Maar dat er uiteindelijk niet alleen willekeur plaatsvindt maar ook doelgerichtheid, blijkt uit de vragen die na elke orkaanramp blijven openstaan. Vragen waar de meteorologie geen antwoord op geeft, en ook nooit zal kunnen geven. Bijvoorbeeld: waarom moest uigerekend New Orleans worden getroffen door die orkaan? Waarom zoveel slachtoffers? Dat valt niet te herleiden uit de ontstane ravage. Dat de dijken daar slecht waren is ook geen verklaring; slechte dijken trekken nog geen orkanen aan. Je kan niet het resultaat van een orkaan, of van welk meteorologisch verschijnsel dan ook, analyseren en zeggen: het moest wel precies op die plek en op dat moment en op die manier gebeuren. Die analyse wordt tegengehouden door de tweede wet van de thermodinamica. Je kunt uit een omelet ook nooit meer een ei reconstrueren. Anders gezegd, orkaanrampen zijn 'irreducibly complex'.
Toch heeft de ramp in New Orleans wel degelijk plaatsgevonden, ondanks het feit dat hij, voorzover af te leiden uit de feiten die de meteorologen ons kunnen aanleveren, niet noodzakelijkerwijs plaats had hòeven vinden. Sterker nog, als je gaat uitrekenen hoe groot de kans was dat de ramp zich precies zo ontwikkelde als hij deed, dan is het heelal te klein om voldoende nullen achter de komma te kunnen zetten. Er moet dus een 'plan' aan ten grondslag hebben gelegen.
De meteorologie is op z'n best een incomplete wetenschap. Veel, zo niet alle orkaanrampen, moeten worden toegeschreven aan IP (Intelligent Planning)."
De vraag van de moraliteit van God wordt zo vermeden, omdat God in het hele verhaal niet voorkomt. Er wordt tenslotte slechts gesproken over plan, niet over plannenmaker.
Orkanen zijn op deze manier toevalsprocessen, zij het niet ten allerdiepste, en hebben geen bovennatuurlijke oorzaken. Althans, niet meer dan de zweepstaartjes in de ID-biologie.
Toch zal de aanhanger van IP, net als de aanhanger van ID, wel in zijn maag blijven zitten met die moraliteit. Je kan dan wel proberen om God stiekem, met een zak over Zijn hoofd, de wetenschap binnen te smokkelen, stil krijgen doe je Hem niet. Dat geroep over goed en kwaad gaat dwars door die zak heen.
Marco (Comment this)
Het is inderdaad voor een gelovige van cruciaal belang dat God moreel volmaakt is. Dat is een consequentie van Gods 'aanbiddenswaardigheid': voor een moreel laakbare entiteit gaan we niet op de knieën (dat deden sommige misleide Europeanen zo'n 50 jaar geleden nog). Een wezen dat aanbiddenswaardig is, moet moreel volmaakt zijn. Dat is dus geen oplossing van het probleem van het kwaad, maar maakt het des te schrijnender. Vandaar dat theologen er goed aan doen om geen antwoorden op het probleem van het kwaad te geven: zij zouden zichzelf op Gods stoel plaatsen, en dat is hoogmoed. (Sommige gaan nog uit van een Duivel als oorzaak van het kwaad, maar die 'verlegenheidsoplossing' is volgens mij vandaag niet meer geloofwaardig en bovendien theologisch zeer discutabel.) De volmaakte moraliteit van God blijft dus staan, evenals het feit dat er kwaad en lijden is. Dat er een spanning tussen beide is, is niet te ontkennen.
Leon de Winter verwoordde het afgelopen zondag in Zomergasten heel mooi, door een uitspraak van zijn vader aan te halen: "Als God de holocaust gewild heeft of goedkeurt, dan is Hij mijn vijand." Dat zal niet iedere theoloog hem nazeggen, maar dit lijkt mij een uitstekend theologisch uitgangspunt.
De oplossing die jij voorstelt - God dan maar verwerpen om van het theologische probleem af te zijn - lost volgens mij niets op. Ja, het theologische probleem van een (im?)morele God en het kwaad is wellicht verdwenen, maar de existentiële vraag wat de zin van het bestaan (inclusief het lijden) is, blijft nog altijd. Tenzij je er dan maar - heel nihilistisch - vanuit gaat dat alles zinloos is. Dat is een antwoord, maar het bevredigt mij niet.
Bovendien, kan een gelovige God zomaar in de ijskast zetten? Geloof is niet een rationele keuze, althans niet in mijn ervaring. Dat impliceert niet dat geloof dan maar irrationeel is (dat zou een non sequitur argument zijn), maar wel dat geloof in God niet volledig rationeel is. Zoals Luther zo beroemd zei over zijn geloof: "hier sta ik, ik kan niet anders". Je kunt anders willen - ik zou ook veel liever niet gelovig zijn, is immers veel makkelijker - maar op een of andere wijze raak ik er niet los van en word ik er voortdurend weer naar toe getrokken. Het uitvlakken van God om het theologische probleem op te lossen, is dus voor veel gelovigen simpelweg geen optie. (Je schrijft dat we dan ook de hemel en de hel meteen kwijt zijn, en dat dat voor theologen een heel drastische stap is. Veel theologen hebben echter al lang afscheid genomen van die middeleeuwse gedachten.)
Wat ik bedoelde met mijn opmerking dat ik het zondvloedverhaal een mooi verhaal vind, daarmee bedoel ik niet dat het prachtig is dat al die mensen worden omgebracht. Ik beschouw het verhaal als verhaal, en in het gehele verhaal zoals dat in Genesis vertelt wordt, past de zondvloed prima. Je gaat toch als iemand zegt dat ie de Rambo-films (om maar wat te noemen) goed vindt ook niet verwijten dat zo iemand immoreel is, omdat in die films zoveel mensen doelbewust vermoord worden? Het doden van die mensen hoort bij het verhaal van de film. Net zo hoort de zondvloed bij het verhaal wat in Genesis verteld wordt. Of het godsbeeld wat daaruit naar voren komt voldoet aan onze huidige maatstaven van moraliteit, is een kwestie die buiten het kader van het verhaal valt - overigens net als het nadenken over de moraliteit van John Rambo of de Amerikaanse regeringsfunctionarissen in de Rambo-films...
Groetjes,
Taede (Comment this)