Materialistisch toponderzoek
Stel je voor dat je verlamd bent. Al je spieren, armen, benen, handen, voeten, mond, hoofd doen het niet meer. Maar je bent bij vol bewustzijn, je kunt helder denken en je ziet, hoort en voelt alles. Je kunt niet eens zeggen: mijn rug doet zeer, ik heb dorst. Een vreselijke marteling. Maar zelfs dat kun je niet eens zeggen tegen de mensen die om je heen staan, want je kunt niet praten. Zelfs ja of nee knikken kan niet.
Neurologen en robotexperts, hebben daar nu een oplossing voor gevonden. Door de electrische activiteit van bepaalde hersendelen van apen uit te lezen, en deze te koppelen aan een robotarm, kon de aap met behulp van de robotarm voedsel pakken en naar zijn mond te brengen. Het bijzondere daarvan is dat de aap dit vrij snel leerde en dat hij erin slaagde een vrij natuurlijke vloeiende beweging mee te maken. Dus niet van de houterige bewegingen kernmerkend voor de oudere generatie robots. Dit betekent dat de hersengebieden, de uitlezing van de hersenactiviteit en de vertaling naar de bewegingen van de arm zeer goed gekozen zijn door de onderzoekers. De robotarm is een natuurlijke kopie van een arm, dwz voorzien van bovenarm, benedenarm, een hand met duim en wijsvinger en alle daarbij behorende gewrichten. Deze robotarm was direct naast de schouder van de aap opgesteld, dus in natuurlijke positie, en kan dezelfde bewegingen maken als een normale arm. De aap gebruikt de robotarm door gebruik te maken van zijn wil. Door zijn arm te willen bewegen, ontstaat er hersenactiviteit in het motorisch centrum en die signalen zijn voldoende informatie om de robotarm op een natuurlijke manier te besturen. Dit is absoluut toponderzoek. Ik ben diep onder de indruk. Het onderzoek werd gisteren 19 juni in Nature gepubliceerd.
Interessant is te zien uit dat onderzoekers uit zeer verschillende disciplines hebben samengewerkt: neurobiologie, cognitieve neurologie, bioengineering, rehabilitatiegeneeskunde, robotica. Deze onderzoekers hebben bewezen dat ze snappen hoe de hersenen werken en waar in de hersenen je informatie moet aftappen. Je snapt iets pas echt als je het na kan maken. Dit onderzoek is méér waard dan 1000 filosofische publicatie's over de filosofie van 'de geest' en 'de vrije wil'. Bovendien is het een uiterst nuttig soort onderzoek voor patienten met verlamming of met amputatie van een arm. Al het zweverig gepraat over 'non-lokaal bewustzijn' (Pim van Lommel) is totaal nutteloos. Pim van Lommel en geen enkele filosoof kan wat deze onderzoekers gepresteerd hebben.
Bij een leven na de dood stel ik me zoiets voor als een totale verlamming. Je hebt geen mond om te praten, geen ogen om te zien, geen mond om lekker te eten en geen oren om van muziek te genieten. Een gruwelijk idee. Dat zogenaamde leven na de dood -zonder lichaam- kan mij gestolen worden. Nee, er gaat niets boven een goed functionerend lichaam.
Meel Velliste et al (2008) 'Cortical control of a prosthetic arm for self-feeding', Nature, 453, 1098-1101, 19 Jun 2008
Neurologen en robotexperts, hebben daar nu een oplossing voor gevonden. Door de electrische activiteit van bepaalde hersendelen van apen uit te lezen, en deze te koppelen aan een robotarm, kon de aap met behulp van de robotarm voedsel pakken en naar zijn mond te brengen. Het bijzondere daarvan is dat de aap dit vrij snel leerde en dat hij erin slaagde een vrij natuurlijke vloeiende beweging mee te maken. Dus niet van de houterige bewegingen kernmerkend voor de oudere generatie robots. Dit betekent dat de hersengebieden, de uitlezing van de hersenactiviteit en de vertaling naar de bewegingen van de arm zeer goed gekozen zijn door de onderzoekers. De robotarm is een natuurlijke kopie van een arm, dwz voorzien van bovenarm, benedenarm, een hand met duim en wijsvinger en alle daarbij behorende gewrichten. Deze robotarm was direct naast de schouder van de aap opgesteld, dus in natuurlijke positie, en kan dezelfde bewegingen maken als een normale arm. De aap gebruikt de robotarm door gebruik te maken van zijn wil. Door zijn arm te willen bewegen, ontstaat er hersenactiviteit in het motorisch centrum en die signalen zijn voldoende informatie om de robotarm op een natuurlijke manier te besturen. Dit is absoluut toponderzoek. Ik ben diep onder de indruk. Het onderzoek werd gisteren 19 juni in Nature gepubliceerd.
Interessant is te zien uit dat onderzoekers uit zeer verschillende disciplines hebben samengewerkt: neurobiologie, cognitieve neurologie, bioengineering, rehabilitatiegeneeskunde, robotica. Deze onderzoekers hebben bewezen dat ze snappen hoe de hersenen werken en waar in de hersenen je informatie moet aftappen. Je snapt iets pas echt als je het na kan maken. Dit onderzoek is méér waard dan 1000 filosofische publicatie's over de filosofie van 'de geest' en 'de vrije wil'. Bovendien is het een uiterst nuttig soort onderzoek voor patienten met verlamming of met amputatie van een arm. Al het zweverig gepraat over 'non-lokaal bewustzijn' (Pim van Lommel) is totaal nutteloos. Pim van Lommel en geen enkele filosoof kan wat deze onderzoekers gepresteerd hebben.
Bij een leven na de dood stel ik me zoiets voor als een totale verlamming. Je hebt geen mond om te praten, geen ogen om te zien, geen mond om lekker te eten en geen oren om van muziek te genieten. Een gruwelijk idee. Dat zogenaamde leven na de dood -zonder lichaam- kan mij gestolen worden. Nee, er gaat niets boven een goed functionerend lichaam.
Meel Velliste et al (2008) 'Cortical control of a prosthetic arm for self-feeding', Nature, 453, 1098-1101, 19 Jun 2008
Mr. Korthof, ik vraag me alleen wel af waarom u het kenmerkt als "materialistisch" onderzoek. Zijn er non-materialisten die betwisten dat onze lichamelijke motoriek wordt aangestuurd door impulsen vanuit de hersenen? Sowieso, hoe de hersenen zich verhouden tot lichamelijke motoriek is nog betrekkelijk eenvoudig te doorgronden. Lichaamsdelen zijn de instrumenten van de geest, zou een non-materialist zeggen. De crux ligt bij zaken als bewustzijn, ervaring en intentionaliteit.
Het lijkt me ook problematisch om de door Pim van Lommel beoogde concepten af te doen als zweverig op grond van materialistische assumpties. Hebben materialisten meer dan speculaties? Neem bijvoorbeeld de prominente materialist/atheïst Daniel Dennett. Als ik me niet vergis stelt hij dat het bewustzijn niet is dan een ‘illusie’. Dat lijkt mij een cirkelredenatie. Om een illusie te ervaren heeft men immers een bewustzijn nodig. Bovendien, hoe wil de materialist dit wetenschappelijk toetsen?
Wat wetenschappers bewerkstelligen in zaken als deze is zonder twijfel indrukwekkend, maar er is nog geen enkele reden om de waarde van de wijsbegeerte te bagatelliseren. Helemaal aangezien het diezelfde wijsbegeerte is waar ook de materialist zijn assumpties vandaan haalt.
Ten slotte, uw voorstelling van een leven na de dood lijkt inderdaad niet bijzonder aangenaam. Maar zij is ook een materialistische. Een non-materialist zou kunnen zeggen dat het leven na de dood te vergelijken is met de droomwereld. Alle zintuiglijke input is afgesloten en de geest begint zijn eigen wereld vorm te geven. In een droom is dat het werk van één geest; in het leven na de dood is dat misschien wel een gemeenschap van geesten die samen een wereld vormen. Een theïst acht het aannemelijk dat een hoger wezen al die geesten een handje helpt met het bestendigen van een mooie ‘droomwereld’.
Speculaties? Zeker. Wilde fantasieën? Mogelijk. De non-materialistische voorstelling is aangenamer dan de uwe, maar niet minder aannemelijk. Het neemt allemaal niet weg dat het inderdaad heerlijk is om een goed functionerend lichaam te hebben, en bijvoorbeeld ook een mooie omgeving. Want als je hier op Aarde niets op waarde weet te schatten, waarom zou je het ‘elders’ dan wel kunnen?
(Overigens, er is ook een kort filmpje van het onderzoek beschikbaar op het net. Halverwege de bladzijde, aan de linkerkant: http://www.nytimes.com/2008/05/29/science/29brain.html) (Comment this)
Wat jij bedoelt met 'de crux ligt bij...' is wat Chalmers karakteriseert als 'the hard problem'. Het probleem is natuurlijk dat filosofen eindeloos veel subtiele verschillen aanbrengen in hun argumenten en dat deze verschillen de meeste mensen ontgaan. Dat hersenen duizenden functies herbergen, van zeer abstract tot zeer praktisch, is voor de meeste mensen gewoon een pot nat. -Wellicht hebben ze gelijk, overigens. Maar ik denk het niet.
Schrijnend is overigens wel dat deze toepassing in de toekomst eventueel kan worden gebruikt om de oorlogs-slachtoffers uit Irak te helpen. Fraai vooruitzicht. Ik vermoed dat de meeste soldaten nu een stuk opgewekter naar het front gaan. (Comment this)
Laat ik gelijk toegeven dat de titel 'Materialistisch toponderzoek' bewust provocerend is. Het was een stekelige reactie op zweverige boeken van Pim van Lommel en Beauregard.
Een spiritualist noemt het lichaam het instrument van de geest? Hoe kan een niet-materiele geest een materieel lichaam aansturen? Belangrijker: de spiritualisten houden zich met bde en mystieke ervaringen van nonnnen bezig. Het onderzoek van Velliste e.a. houdt zich bezig met zaken die je niet kunt faken: de apen (en in de toekomst mensen) kunnen niet faken. Ze hebben een concreet doel: iets pakken en naar de mond brengen. Als de hele proefopzet niet werkt, kan de opdracht niet voltooid worden. Dat kun je zien. Het is objectief controleerbaar. Dit in tegenstelling tot belevenissen van de tunnel van licht (bde). Je moet ze allemaal op hun woord geloven.
"De crux ligt bij zaken als bewustzijn, ervaring en intentionaliteit". OK, maar de proefpersoon, aap, moet bij bewustzijn zijn om tot resultaat te komen. Intentionaliteit: is dat niet iets willen? De aap wil een stukje voedsel pakken en naar zijn mond brengen. Dat is intentioneel handelen. Hier komt de vrije wil aan bod!
Bovendien gaat het hier niet alleen om een motorische prestatie. De hele handeling zou niet slagen zonder ogen en het visuele centrum in de hersenen.
Daniel Dennett laat ik even rusten op dit moment.
Van Lommel heb ik uitgebreid bestudeerd en besproken op dit blog (dec/jan), dus ik heb wel enig recht van spreken. Zelfs Jan Riemersma is het grotendeels met mij eens dat PvL ernstige wetenschappelijk fouten maakt.
"waarde van de wijsbegeerte te bagatelliseren": was ook weer provocerend bedoeld om wijsgeren uit hun tent te lokken! Ik houd best wel van een aardig stukje filosofie op zijn tijd. Mijn motivatie: je kunt eindeloos filosoferen hoe 'de geest' op het lichaam inwerkt (of omgekeerd), maar het is duizendmaal effectiever om met een experiment dit probleem 'te lijf' te gaan! Dan maak je vorderingen, of leerzame mislukkingen.
Leven na de dood: ik kan me zelfs een droomwereld niet voorstellen zonder een persoon, met een hoofd met hersenen. Hoe kun je dromen als je niet eerst in de wereld hebt geleefd en dingen hebt ervaren via je zintuigen en spieren, lichaam dus. Waar moet je over dromen als je nooit een lichaam hebt gehad???
De neurologen en robotici hoeven niet te speculeren: ze doen experimenten! Heerlijk! Ik hou van experimenten die onze kennis vooruit helpen!
Bent U zelf sympathisant van PvLommel and friends of speelt U voor advocaat van de duivel? :-)
Tenslotte: als bde zo'n fantastische, hemelse ervaring is, zou dan niet het grote ideaal van mensen als PvL zijn om in een permanente bde te verkeren? (Comment this)
Leuk hoor om te zien hoe een iemand behorende tot de klasse van lieden die alleen maar gedachtenexperimenten kunnen doen, kritiek heeft op de technische uitvoering van het experiment ('tikkie primitief'). :-) Je weet dat ik best van een stukje filosofische analyse houd op zijn tijd, maar filosofen moeten niet proberen te concurreren met experimenteel onderzoek. Dat verliezen ze per definitie :-( (Comment this)
Inderdaad, ik bedoel “the hard problem”. Ik ben echt razend benieuwd naar een materialistische kijk waarbij men *niet* het bewustzijn als epifenomeen kenmerkt. En ik vraag me ook iedere keer weer af hoe men bij een keuze tussen materialisme en non-materialisme voor het eerste kiest, als dat recht indruist tegen wat wij als mensen in onze botten voelen: betekenis, zin. En dat terwijl materialisme zeker niet is ‘aangetoond’. Als je dan toch een leap of faith moet nemen…
Verder, ik hoop ook dat oorlogsveteranen uit de brand geholpen kunnen worden. Niet dat ze het meer verdienen dan anderen (misschien wel, ik weet het niet), maar omdat ze (geloof ik) bovengemiddeld hun persoonlijke identiteit ontlenen aan een goed functionerend lijf. Een briljante pianist zal (cru gezegd) toch minder ‘last’ hebben van een missend been dan een soldaat die jarenlang traint voor wendbaarheid, uithoudingsvermogen, enz. Mede daarop rust de essentie van het soldaat-zijn.
Maar zoals ik eerder ook zei, ik vrees ergens wel een toekomstige ontsporing en perversie van de bionica. Wetenschap is een machtig en wonderbaarlijk stuk gereedschap, maar in de verkeerde handen… (Comment this)
Mr Korthof,
(Mijn verontschuldigingen voor deze uit de hand gelopen reactie. Ik vrees dat ik ook voor mijzelf schrijf, om eruit te krijgen wat er kennelijk in zit. Ik vind het ook heel prettig om te discussiëren met een andersdenkende. Daarom mijn dank voor deze gelegenheid!)
Hoe een niet-materiële geest een materieel lichaam aanstuurt? Ik stel me dan voor dat materie een vorm van geest is. ‘Gestolde’ geest. Mits de kwantummechanicus ‘diep’ genoeg graaft, dan benadert deze uiteindelijk (en geleidelijk) een ander domein; het domein van de geest. De geest ‘wil’ iets, en het materiële verlengde van de geest volgt de wil op. En andersom dan natuurlijk ook; wiebel aan de staart (het materiële lichaam) en de kop (de niet-materiële geest) wiebelt mee. Anders gezegd: het zou wel eens een vloeiende overgang van geest naar materie kunnen zijn. Mogelijk raak je zo ook minder snel in de problemen met de wet van behoud van energie.
Inderdaad, wetenschappelijk gezien is onderzoek zoals het genoemde apen-experiment vele malen concreter en objectiever dan het onderzoek naar BDE’s. Niettemin, minstens één opzicht van de BDE is eenvoudig en concreet per experiment te toetsen: buitenzintuiglijke waarneming. Van Lommel heeft dat ook geprobeerd, maar nog niets gevonden. Doch, hij zegt wel dat verreweg de meeste hartstilstanden en reanimaties buiten de ruimte plaatsvonden waar controle-condities met beperkte middelen konden worden gewaarborgd: de operatiekamer. Het lijkt mij evident dat hier verder onderzoek naar moet gebeuren. Hier roepen de non-materialisten om, en het is een uitgelezen gelegenheid voor de materialisten om zekere non-materialistische speculaties te falsifiëren.
En wat het gedeelte van de BDE betreft waarbij je de mensen op hun woord moet geloven: ik vind het indrukwekkend dat er consequent een vrij universeel verhaal wordt verteld door de patiënten. Het betreft vrijwel altijd een diep moreel ‘narratief’. Er zit opvallend genoeg een rode draad in. Ware materialisme juist, dan zou je bij ‘haperende hersenen’ toch eerder een volstrekte wanorde van de geest verwachten; een kakofonie van emoties en ervaringen. Maar gek genoeg hebben mensen van werkelijk álle overtuigingen en levensbeschouwingen een zelfde soort (vrij concrete) ervaring. Doet men deze met een Freudiaanse kunstgreep af als een oprisping van het onderbewustzijn, dan wint de wetenschap niet bepaald aan helderheid.
Terug naar het apen-experiment. Inderdaad, lichamelijke motoriek is ook afhankelijk van intentionaliteit en visueel-ruimtelijke coördinatie. Het punt is alleen dat de motorische zenuwen in de lichaamsdelen verbonden zijn met de primaire (motorische) gebieden in de hersenen. Als een agent van een intentie een actie wil maken, dan begint het proces (de planning) in de tertiaire (frontale) gebieden, vervolgens worden de programma’s voorbereid in de secundaire (premotorische) gebieden, en uiteindelijk via de primaire (motorische) gebieden als impulsen naar de spieren doorgestuurd. Zo’n chip zoals die in het brein van de aap, implanteer je dus in de primaire (motorische) gebieden. Je hoeft waarschijnlijk niet eens zo heel precies te zijn bij de implantatie. De geest van de agent leert snel genoeg impliciet door trial-and-error hoe die het nieuwe lichaamsdeel effectief kan gebruiken. Hoe dan ook, de (intentionaliteit van de) geest is nog ver verwijderd van waar de chip zit. Godzijdank trouwens, want anders wordt spelen met chips waarschijnlijk een stuk onhandiger.
(Zoals gezegd, de apen moeten een tijdje oefenen eer ze de robotische arm in hun ban hebben. Dan ben ik heel nieuwsgierig of ze na afloop van het experiment ook weer een poos moeten oefenen ter beheersing van de eigen arm. Ik moet namelijk denken aan die prachtige brillen waar ze experimenten mee hebben gedaan. Laat iemand een maand of meer rondlopen met een bril waardoor je alles op de kop ziet, en na een tijdje passen de hersenen zich aan; dan zie je mét die nare bril weer ‘zoals vanouds’. Doe je de bril weer af en je ‘blote’ zicht is een tijd lang omgekeerd!)
Ik ben zeker geboeid door het werk van Pim van Lommel, en beschouw mezelf dan ook als non-materialist. (Met de term ‘spiritualisme’ heb ik andere associaties, al kan zo’n bezwaar uiteraard net zo goed voor ‘materialisme’ gelden.) Ik heb moeite met de in mijn ogen valse dichotomie tussen harde wetenschap en geloof. Het lijkt mij dat de gedisciplineerde denker (oftewel de wijsgeer!) zich in dezen uiteindelijk bezighoudt met een vraag als de volgende. “Komt geest uit materie, komt materie uit geest, of komen ze beiden uit iets anders?” Ik ben dan ook geen ‘aanhanger’ van een godsdienst, maar dat verandert misschien nog wel. Mensen zullen altijd hun inzichten en ervaringen willen delen, en zodoende wordt er onvermijdelijkerwijs ook op spiritueel vlak georganiseerd: godsdienst. Dat lijkt iemand als Richard Dawkins nog wel eens te ontgaan.
(Ik zal mij nog even inlezen betreffende uw kritiek op Van Lommel. Lijkt me interessant! Ook aangezien ik Van Lommel zelf ook vaak te kort door de bocht vond gaan. Al zou de gewenste/vereiste precisie uiteraard vele bladzijden meer kosten dan men misschien van een dergelijk boek zou verwachten, redelijkerwijs. Het is immers een poging tot een inleiding in het onderwerp. Niettemin, dat staat natuurlijk los van daadwerkelijke fouten.)
Overigens, ik bedacht mij laatst: verruimd bewustzijn gaat zoals keer op keer wordt gerapporteerd (bij zowel BDE’s als bij een trip op dimethyltryptamine) nu net gepaard met prachtige (en zelfs tot dan toe onbekende!) kleuren. De rol van qualia wordt dus groter op het ogenblik dat de zintuiglijke input het laagst of helemaal weg is.
Verder, Van Lommel ziet DMT niet over het hoofd. (Ik heb inmiddels al gezien dat u daar ook over geschreven heeft. Daar reageer ik ook graag nog op.) En de Amerikaanse medicus Rick Strassman heeft een heel boek gewijd aan DMT en de ervaringen die toediening ervan faciliteert. Het heet “DMT: The Spirit Molecule”. Strassman onthoudt de lezer ook niet van opmerkelijke zaken. Zo is het een Boeddhistische les dat de ziel 49 dagen na de conceptie in het lichaam ‘zetelt’. Nu verschijnt de pijnappelklier ook 49 dagen na de conceptie in de hersenen. En die klier is volgens Strassman precies de plek waar DMT van nature (in minieme hoeveelheden) voorkomt in de hersenen. Dit ogenschijnlijke verband is op zich geen aanwijzing voor non-materialisme, maar het toont wel een opmerkelijk Boeddhistisch inzicht in de ontwikkelende hersenen. Dit schreeuwt om onderzoek!
Ten slotte, over het leven na de dood. Inderdaad, waar moet je over dromen als je nog nooit een lichaam hebt gehad? Hierbij ga ik zelf meer de theïstische kant op. Heeft u alstublieft geduld met mij, terwijl ik een ruime omweg neem. Het volgende is *niet* per sé Christelijk. Het is een oefening in hoeverre het opnemen van een factor als het Opperwezen in de vergelijking tot meer sluitende antwoorden kan leiden.
Ik stel me namelijk voor dat de Schepping deels haar zin vindt in het vormen van een standaard waaraan dingen als Schoonheid en Goedheid hun maat en waarde kunnen ontlenen. Wees een tikje onbescheiden en stelt u zich voor dat u God bent. U bent een grenzeloos wezen zonder oorzaak, U staat immers buiten een kader zoals tijd en ruimte. En omdat U geen grenzen kent, heeft U ook geen ankerpunten in het eigen bestaan.
Dus ‘op een dag’ besluit U om een standaard in het leven te roepen. U bedenkt een aan regels gebonden continuüm, oftewel: U levert de Schepping. Op allerlei mogelijke manieren is er een standaard aanwezig in deze Schepping, doordat U iets als dualiteit introduceert. Licht tegenover donker, warm tegenover koud. En de schepselen die U via de contra-entropische kracht genaamd Leven in een gevecht met chaos laat groeien, die laat U het geestelijke niveau bereiken, terug bij de bron, Uzelf. Het domein van zaken als goed tegenover slecht en mooi tegenover lelijk heeft nu ruim baan.
Uw schepselen ervaren zoiets als betekenis! Uw schepselen kennen het (zalige van het) mooie, omdat ze ook het lelijke kennen (ongeacht hun subjectiviteit). Als ze sterven zit hun tijd binnen de Schepping erop en komen ze los van hun materiële deel. Als geestelijke individuen komen ze bij U terug, maar met lessen, inzicht en ervaring, en dus met betekenis. Hun reis zit erop. En hoe beter ze Uw plan begrijpen, hoe beter zij als geest in staat zullen zijn om hun betrekkelijk grenzeloze (want vrij van materie) verbeelding te gebruiken. Wie bijvoorbeeld het mooie kan ontdekken in het leven, ondanks de onvolmaaktheid, die zal in het hiernamaals het Mooie meemaken. Grenzeloze Schoonheid. Wie de pracht van strenge bergen met groene valleien en prachtige dieren ervaart, die maakt het summum mee in het hiernamaals. Maar om dit kostbare te bewaren, zou U ervoor kunnen kiezen dat het hiernamaals niet net als de droom van een aards schepsel ‘alle kanten op gaat’. En het mooiste wat er is, de Liefde, die kunt U nu samen met Uw schepselen delen! Zodoende geeft U betekenis aan het bestaan; aan Uw eigen bestaan, en aan dat van Uw schepselen, Uw kinderen. U heeft de Schepping niet ‘nodig’, maar een beetje betekenis in het Bestaan stuit op geen bezwaar, lijkt mij.
En om dan terug te komen op de oorspronkelijke vraag: waar moet iemand over dromen als die nog nooit een lichaam hebt gehad? Welnu, U, God, heeft geen lichaam. U bent één en al Droom. U heeft ook geen grenzen, dus zoiets als ordening ligt ook in Uw bereik. U schept gewoon in Uw grenzeloze verbeelding.
En dan kom ik bij uw laatste vraag. Waarom niet een permanente BDE als ideaal? In verwijzing naar mijn digressie hierboven: ik denk dat een BDE waardevoller wordt naarmate een als mens meer leert in het leven. Stel dat u uw gehele leven in volstrekte eenzaamheid en duisternis doorbrengt in een kleine cel. Hoe leert u dan wat liefde is? Die Christen die bijna uitsluitend bezig is met het hiernamaals ziet wellicht teveel over het hoofd tijdens zijn verblijf hier. De Hindoe of Boeddhist die zich ijverig toelegt op het ontbinden van zijn ego, die mist wellicht wat het leven hier juist zo belangrijk en waardevol maakt. Liefde is een zaak tussen twee of meer wezens. Dus zuinig aan met het ontbinden van ego’s! Balans… (Comment this)