Levensbeschouwing en data scheiden (2)
Iedere munt heeft twee kanten. In mijn vorige blog betoogde ik dat een wetenschappelijke theorie levensbeschouwelijk neutraal moet zijn. Dat is gezien vanuit de kant van de wetenschap. Maar gezien vanuit de kant van levensbeschouwing en religie kun je de eis stellen dat die zelf 'feitelijke neutraal' moeten zijn. Om conflicten te vermijden, moet religie géén feitelijke uitspraken doen, géén uitspraken over de meetbare werkelijkheid. Want dàt is het terrein van de wetenschap. Ook hier vind ik weer belangrijke aanwijzingen in het boek van Floris Cohen De herschepping van de wereld (1):
Ten tweede zou de EO en dergelijke niet zo eigenwijs moeten zijn het beter te weten dan wetenschappers die zich met puur-wereldlijke kennis bezighouden. Schoenmaker houd je bij je leest. EO wilt U knippen? Knip in de bijbel, niet in de wetenschap (2).
In een seculiere (3) samenleving moeten christenen zich niet alleen aan de seculiere wetgeving houden, maar ook aan de seculiere wetten van de wetenschap. Ik weet het, het zijn geen gemakkelijke tijden...
Noten:
(1) De website van Floris Cohen: http://www.hfcohen.com/
(2) de fout van de EO was dat ze evolutie uit de BBC documentaires van David Attenborough knipten, omdat evolutie voor hen levensbeschouwelijke consequenties had. Dat evolutie dié consequenties heeft ligt niet zo zeer aan de evolutietheorie zelf, maar grotendeels aan de letterlijke bijbel opvatting van de EO zelf.
(3) seculier: overtuiging dat religie en geloof geen invloed mogen uitoefenen op de maatschappij. Scheiding kerk en Staat.
In elke beschaving met een Heilig Boek zouden ze op vergelijkbare tegenstand zijn gestuit. Alleen kende de Islam niet de wegen tot niet-letterlijke lezing ervan die Augustinus bij alle voorbehoud wel degelijk had geopend. (p.188)Waarom heeft er in de Islambeschaving geen Wetenschappelijke Revolutie plaatsgevonden?
De Islambeschaving beschikte niet over de geschikte [theologische] hulpbronnen om de fatale wereldbeschouwelijke gevolgen [van de Wetenschappelijke Revolutie] kon helpen opvangen. (p.188).Een tweede inzicht dat we van de geschiedenis van de wetenschap kunnen leren is:
de religieuze sanctionering van puur-wereldlijke kennis, dat nooit eerder was vertoond. Met name was niets dergelijks vertoond in de Islambeschaving. (p.186)Iedere geloofsopvatting die heilige boeken letterlijk leest komt in conflict. Zie: Young Earth Creationisme! Zie: EO! Het tragische is dat deze mensen niets geleerd lijken te hebben van de geschiedenis en van geloofsopvattingen die een figuurlijke lezing van heilige boeken mogelijk maken.
Ten tweede zou de EO en dergelijke niet zo eigenwijs moeten zijn het beter te weten dan wetenschappers die zich met puur-wereldlijke kennis bezighouden. Schoenmaker houd je bij je leest. EO wilt U knippen? Knip in de bijbel, niet in de wetenschap (2).
In een seculiere (3) samenleving moeten christenen zich niet alleen aan de seculiere wetgeving houden, maar ook aan de seculiere wetten van de wetenschap. Ik weet het, het zijn geen gemakkelijke tijden...
Noten:
(1) De website van Floris Cohen: http://www.hfcohen.com/
(2) de fout van de EO was dat ze evolutie uit de BBC documentaires van David Attenborough knipten, omdat evolutie voor hen levensbeschouwelijke consequenties had. Dat evolutie dié consequenties heeft ligt niet zo zeer aan de evolutietheorie zelf, maar grotendeels aan de letterlijke bijbel opvatting van de EO zelf.
(3) seculier: overtuiging dat religie en geloof geen invloed mogen uitoefenen op de maatschappij. Scheiding kerk en Staat.
Verder is de boedelscheiding ook filosofisch naïef, omdat je hiermee lijkt te impliceren dat "feiten" zomaar voorhanden zijn. Er zijn sinds het logisch positivisme in de wetenschapsfilosofie al discussies over the Given, en wat blijkt? Feiten bestaan niet - iets wordt als feit erkend binnen een bepaalde context. Bovendien, iets als feit erkennen, is een waardering uitspreken en is dus geen wetenschappelijke uitspraak, maar een metafysische of axiologische. Met andere woorden: door je op feiten te beroepen, begeef je je al weg van het wetenschappelijke discours en vlieg je op de vleugels van de metafysica. Echte wetenschappers zul je dus ook niet vaak over "feiten" horen spreken, want wat vandaag een feit is, is morgen onwaarheid.
Verder ben ik wel nieuwsgierig naar de status van je eigen uitspraak: Doe je de claim dat religie zich niet op feiten mag beroepen als wetenschapper? Zo ja, dan bezondig je je aan je eigen adagium dat wetenschappers zich niet met levensbeschouwelijke zaken mogen bemoeien. Hoe zie jij jezelf in dit debat? Op welke autoriteit beroep jij je om dergelijke claims te mogen doen? Want je begrijpt natuurlijk wel dat je nu normen etc. aan het ontwikkelen bent over wat wel en niet mag, wat iemand wel of niet mag beweren. Waar baseer jij die normen op?
(Je merkt wel, ik erger mij aan dergelijke normatieve uitspraken. Ik hou het liever met hoe de zaken liggen: natuurwetenschap als wetenschap heeft geen levensbeschouwelijke implicaties, maar geeft niets meer dan een natuurwetenschappelijke beschrijving van hoe onze wereld in elkaar steekt en werkt. Iedere wetenschapper die meer zegt dan dat doet geen wetenschappelijke uitspraken meer, maar levensbeschouwelijke. Dat staat haar of hem vrij, dat hoef je niet te verbieden, als maar in acht wordt genomen dat zo iemand haar expertisegebied verlaten heeft en beweringen van een ander niveau (filosofisch, ethisch, religieus, metafysisch, etc.) doet. Zeggen dat zoiets niet mag, is zinloos, net zoals het zinloos is om te zeggen dat religies geen feitelijke claims mogen doen. Je kunt atheïsten als Bart Klink of Richard Dawkins niet verbieden om te zeggen dat zij evolutie en atheïsme met elkaar verbinden - maar wetenschappelijke uitspraken zijn het niet. Het is dus belangrijk om het onderscheid tussen wetenschappelijke en levensbeschouwelijke uitspraken te benadrukken, maar je kunt geen wetenschapper verbieden om geen levensbeschouwelijke uitspraken meer te doen, want dan zou zij of hij geen leven meer hebben...) (Comment this)
Dat gaat mij te ver. Ik gaf twee voorbeelden. Hoe weet ik dat jij Taede bent en niet Gert? Dat is niet zo'n gekke vraag - dat heet spoofing. Er zijn echter ook zaken, die iedereen als feit accepteert, want "beyond reasonable doubt". De uitkomst van een meting met een voltmeter wordt algemeen als feit erkend, alhoewel daar strikt genomen een vooronderstelling (dat de voltmeter gecalibreerd is) aan vooraf gaat. Het is ook een feit, dat ik met mijn hoofd onder water niet ademen kan. Het is een feit dat er meer dan 100 mensen in Nederland wonen. Het is een feit dat de aarde geen platte pannenkoekvorm heeft. Het is een feit dat JP minister president van Nederland is. Het is een feit dat Napoleon geleefd heeft. Het is een feit dat Socrates geleefd heeft (toch?). Het is een feit dat jij, Taede, theoloog bent, en dat je een dochtertje hebt. Etc.
Ik heb al vaker naar P(H|D) verwezen: de waarschijnlijkheid dat hypothese H waar is gegeven data D. De kleinste waarde van P is 0, de grootste 1. Daar zit een heel groot verschil tussen. Een feit is een hypothese met een P die niet van 1 te onderscheiden is. Dat soort feiten heeft niets met waardering te maken. Geloofwaardigheid is een continue variabele, geen discrete. Ik weet zeker dat ook jij, Taede, in het dagelijkse leven feiten erkent. In de wetenschap wemelt het van de feiten, b.v. dat koper een goede elektrische geleider is en glas niet. Of dat een mengsel van waterstofgas een zuurstof nogal gemakkelijk ontbrandt, etc. Etc. (Comment this)
Stel dat we met z'n allen een feit onderkennen dat kandidaat is om als absoluut feit door het leven te gaan. Hoe zouden we kunnen vaststellen of het inderdad absoluut is? We zouden dan moeten beschikken over een absolute-feiten-herken-functie, een of ander onontdekt talent waarmee we absolute feiten van andersoortige feiten kunnen onderscheiden. Het is duidelijk dat dit een cirkelredenering wordt. Om absolute feiten te herkennen zouden we al a priori absolute kennis moeten hebben. Ergo, absolute feiten najagen heeft gen enkele zin. Het beste wat we kunnen doen is te onderkennen dat we hooguit in termen van meer en minder waarschijnlijk kunnen spreken. (Comment this)
2) "Feiten bestaan niet" Martin heeft hier al voldoende over gezegd. Ik kan er aan toevoegen: "Alleen het gebruik van het regeringstoestel wordt verantwoord. In de concept-versie wordt 585.000 euro opgevoerd. In een reactie geeft Eurlings toe dat dit bedrag hoger hoort te zijn: 672.000 euro." Ach, wat maakt het uit: feiten bestaan niet. Iets als feit erkennen, is een waardering (afkeuring) uitspreken. Taede, ik denk dat je met je filosofische tirade tegen feiten het voorbereidend werk hebt gedaan voor de Holocaust-denial en evolution-denial.
3) 'net zoals het zinloos is om te zeggen dat religies geen feitelijke claims mogen doen': Geef mij een voorbeeld van een feitelijke claim van een religie die niet op het terrein van de een of andere empirische wetenschap ligt en dus niet in conflict komt met de expertise van een empirische wetenschapper.
4) De filosofische status van feiten is niet relevant voor bovenstaande discussie: scheiding van levensbeschouwelijke en feitelijke-empirische zaken. Je toont dat ook in je laatste opmerking "Het is dus belangrijk om het onderscheid tussen wetenschappelijke en levensbeschouwelijke uitspraken te benadrukken". Dat is een boedelscheiding!
5)Je laat -als theoloog- het belangrijkste punt van deze blog liggen: het letterlijk versus niet letterlijk lezen van de heilige boeken en het dramatisch effect daarvan op conflicten met empirische wetenschappen. En het verschil christendom - islam in dat opzicht. Dáár had ik graag theologisch commentaar op gehad! (Comment this)
(Comment this)
De orthodox christelijke visie is dat de bijbelteksten zijn geinspireerd door de Geest van God. De menselijke factor is dus aanwezig, maar de boodschap die de bijbel wil overbrengen is wel degelijk goddelijk. Het betreft dan met name de heilsfeiten (schepping, zondeval en straf, redding, vergeving en nieuw leven, eeuwig leven). Over de wijze waarop bepaalde teksten gelezen of begrepen moeten worden is discussie gaande, vanaf de eerste christenen tot nu en dat zal nog wel een tijdje doorgaan. Het idee dat het scheppingsverhaal in Genesis als feitelijke geschiedenis gelezen dient te worden is ook binnen de orthodoxie een minderheidsstandpunt.
Er bestaat onder moderne theologen een stroming die de bijbelteksten als puur mensenwerk zien en dus per definitie geen historisch of feitelijk gewicht toekennen aan bijbelteksten, behalve als het ook door buitenbijbelse bronnen zoals wetenschappelijk onderzoek wordt bevestigd.
Vooral onder protestanten is het gebruikelijk dat iedereen zelf theoloogje speelt: christenen bepalen zelf zo'n beetje wat ze wel en niet willen lezen in de bijbelteksten. De Roomse Kerk kent formeel nog het pauselijke gezag en de hierarchische structuur, waarbij dus van bovenaf wordt besloten hoe teksten gelezen en geinterpreteerd dienen te worden. Het spreekt echter voor zich dat moderne, mondige katholieken ook zelf hun mening vormen en standpunten innemen die niet altijd de pauselijke zijn (denk aan Ayala).
Voor wat betreft het christendom zou je kunnen stellen dat er een verschil is tussen (natuurwetenschappelijke) feiten en heilsfeiten. Onderzoek van de natuur levert feitelijke kennis over de wereld op en kan worden gezien als betere bron van kennis over de natuur dan bijbelteksten, omdat bijbelteksten geschreven zijn door mensen en die mensen kunnen fouten maken - net zoals wij er wel eens naast kunnen zitten. De bijbel wordt dan nog wel gezien als de enige en betrouwbare (onfeilbare) bron van de heilsfeiten: de interactie tussen God, zijn schepping en de mens.
In de Islam wordt de Koran gezien als een letterlijke openbaring van God aan zijn profeet Mohammed. Er is dus geen letter mensenwerk bij: het is God die rechtstreeks tot de mensen spreekt. Dit is een significant verschil met het Christendom. Er staat in de Koran niet een uitgebreid scheppingsverslag zoals in Genesis. De Koran is een arabische tekst en die wijkt qua stijl erg af van de Joodse en Griekse manier van schrijven. De Koran is voor ons idee een veel 'rommeliger' boek dan de Joodse en Christelijke boeken. Trouwens, over Islam en evolutie - wat te denken van deze tekst:
"En Wij hebben de mens geschapen uit een uittreksel uit leem. Daarna maakten Wij hem een druppel in een welverzekerde rustplaats. Daarop schiepen Wij de druppel tot een bloedklomp, waarop Wij de bloedklomp tot een vleesklomp schiepen, waarop Wij de vleesklomp tot beenderen schiepen, waarop Wij de beenderen bekleedden met vlees. Daarna brachten Wij hem voort als een nieuw schepsel."
Soera 23 vers 12 tot 14 (vertaling J.H. Kramers).
De Koran biedt dus openingen voor een acceptatie van de evolutietheorie. Maar wat vooral speelt - en dat is bij christenen niet anders - is de weerstand tegen het idee dat alles er zomaar, bij toeval is (het absurde universum volgens Paul Davies). De wereld wordt gezien als Schepping, een bewuste daad van de Schepper. (Comment this)