Biologische basis voor de week?
Even een paar opmerkingen over de intrigerende vraag of onze biologische klok een weekritme heeft. Deze vraag wordt opgeworpen in de nieuwe column van hersenwetenschapper Dick Swaab in de nrc van 5 april. Ik laat even in het midden dat onze biologische klok een ritme van dagen, maanden en jaren zou hebben. Het ritme van een week is bijzonder omdat het weekritme de enige in het rijtje is die niet met een astronomische cyclus overeenkomt. Dag, maand en jaar komen overeen met de dagelijkse rotatie van de aarde, de cyclus van de maan en de jaarlijkse cyclus van de beweging rond de zon. Er is geen astronomisch verschijnsel met de periode van een week. Dat zet de week apart van de rest van onze kalender. Het is dan ook opmerkelijk, misschien zelfs verdacht, dat Swaab pleit voor de natuurlijke basis van een week. De gegevens die hij aanvoert vind ik voor alsnog niet overtuigend. Een onderzoeker had gedurende drie jaar een ritme van hormoonspiegels van ongeveer (!) een week. Van het sterkste voorbeeld dat hij noemt, de Turkana jongen, zou ik meer willen weten.
Het boek The discovery of time (ed. stuart mccready) meldt dat de week volkomen arbitrair is ('the number of days in a week is entirely a matter of choice') en dat oude Egyptische inscripties melding maken van een week van 10 dagen (p.13). Het had een praktische reden om te weten op welke dag er markt was. De invoering van de 7-daagse week door keizer Augustus was een betrekkelijk late wijziging in de Romeinse kalender. Daarvoor bestond er een 8-daagse week van 7 dagen werken en 1 dag om naar de markt te gaan. De Egyptische kalender van 3000 vC had precies 365 dagen, 12 maanden van 30 dagen, een maand van 3 weken, en een week van 10 dagen. Het totaal aantal dagen per jaar kwam zo op 360 dagen. Aan het einde van het jaar werden 5 dagen toegevoegd die niet tot een week behoorden. Zo kwam het totaal op 365 dagen per jaar (p.82). Er betaan dus vele oplossingen om een kalender te construeren, waarbij de grootste vrijheid bestond in de definitie van de week (2). Daarom vind ik het enigzins verdacht om te gaan zoeken naar de biologische basis van een week.
Het enige natuurlijke verschijnsel dat het dichtst in de buurt komt van de week is de afwisseling van springtij en doodtij. In de Enkhuizer Almanak 2008 zie ik dat het aantal dagen tussen doodtij van 13, 14, 15 tot 16 dagen varieert en springtij varieert met een periode van 14, 15 en 16 dagen. Gemiddeld is dit een periode van 7,8 dagen, maar het varieert te veel. Vooral het feit dat door die onregelmatigheid springtij en hoogtij niet op dezelfde dag van de week vallen, maar over alle dagen van de week zwerven, maakt het geen goede kandidaat voor een biologische klok (1). Volgens Swaab zou de afwisseling springtij en hoogtij invloed hebben op 'hen die aan de kust foerageren'. Het is echter nog een hele stap naar een biologische klok van een week. Daarvoor moet je ook aantonen dat het fitness verhogend is voor de mens. En dat is een evolutionair probleem, géén neurologische probleem. Bovendien zou je dan moeten aannemen dat de hele mensheid van een groep kustbewoners afstamt en de biologische klok van hun ge-erfd heeft. Dat is niet onmogelijk. Sterker nog, het wordt verdedigd door aanhangers van de aquatic ape theory. Maar dat is een heel verhaal apart, interessant genoeg voor een hele serie blogs...
Postscript 7 april:
In het boek Mapping Time. The calendar and its history (E.G. Richards, 1999) vond ik de conclusie dat hoewel de 7-dagen-week een zeer oude traditie is en dat er weinig reden is om te geloven dat die op enige manier verankert ligt in onze biologische ritmes, is ze zo diep verweven in het dagelijkse leven van iedereen dat iedere poging die te veranderen tot mislukken gedoemd is (p.279). Ter illustratie noemt de auteur dat samenlevingen in het verleden weken hadden van 5, 7, 8, 9 of 10 dagen (p.266). Dat de 7-daagse week het heeft gewonnen kan deels toeval zijn, deels te verklaren uit praktische overwegingen, deels politieke oorzaken (machthebbers). Dit alles weerlegt niet dat er geen biologisch weekritme kan bestaan. Mensen kunnen tenslotte tegen de natuur in gaan. Maar het is beslist noodzakelijk om de geschiedenis en antropologie van de kalender te onderzoeken, voordat men enthousiast met biologisch onderzoek van een weekritme begint.
Noot 1. Door geografische omstandigheden, zoals vormen van de kustlijn, diepte van de zee, is de lokale variatie van de tijdstippen van hoogtij en springtij nog onregelmatiger (Enkhuizer Almanak 2008, p. 26-49).
Noot 2. (8 apr) Foster and Kreltzman (2004) Rhythms of Life melden: "Human time is a social construction. The week, hour, minute and second do not map to any natural occurrence. But the day and the year are natural rhytmns, as is the lunar cycle" (p.37). Dus de claim van Dick Swaab is verrassend!
Het boek The discovery of time (ed. stuart mccready) meldt dat de week volkomen arbitrair is ('the number of days in a week is entirely a matter of choice') en dat oude Egyptische inscripties melding maken van een week van 10 dagen (p.13). Het had een praktische reden om te weten op welke dag er markt was. De invoering van de 7-daagse week door keizer Augustus was een betrekkelijk late wijziging in de Romeinse kalender. Daarvoor bestond er een 8-daagse week van 7 dagen werken en 1 dag om naar de markt te gaan. De Egyptische kalender van 3000 vC had precies 365 dagen, 12 maanden van 30 dagen, een maand van 3 weken, en een week van 10 dagen. Het totaal aantal dagen per jaar kwam zo op 360 dagen. Aan het einde van het jaar werden 5 dagen toegevoegd die niet tot een week behoorden. Zo kwam het totaal op 365 dagen per jaar (p.82). Er betaan dus vele oplossingen om een kalender te construeren, waarbij de grootste vrijheid bestond in de definitie van de week (2). Daarom vind ik het enigzins verdacht om te gaan zoeken naar de biologische basis van een week.
Het enige natuurlijke verschijnsel dat het dichtst in de buurt komt van de week is de afwisseling van springtij en doodtij. In de Enkhuizer Almanak 2008 zie ik dat het aantal dagen tussen doodtij van 13, 14, 15 tot 16 dagen varieert en springtij varieert met een periode van 14, 15 en 16 dagen. Gemiddeld is dit een periode van 7,8 dagen, maar het varieert te veel. Vooral het feit dat door die onregelmatigheid springtij en hoogtij niet op dezelfde dag van de week vallen, maar over alle dagen van de week zwerven, maakt het geen goede kandidaat voor een biologische klok (1). Volgens Swaab zou de afwisseling springtij en hoogtij invloed hebben op 'hen die aan de kust foerageren'. Het is echter nog een hele stap naar een biologische klok van een week. Daarvoor moet je ook aantonen dat het fitness verhogend is voor de mens. En dat is een evolutionair probleem, géén neurologische probleem. Bovendien zou je dan moeten aannemen dat de hele mensheid van een groep kustbewoners afstamt en de biologische klok van hun ge-erfd heeft. Dat is niet onmogelijk. Sterker nog, het wordt verdedigd door aanhangers van de aquatic ape theory. Maar dat is een heel verhaal apart, interessant genoeg voor een hele serie blogs...
Postscript 7 april:
In het boek Mapping Time. The calendar and its history (E.G. Richards, 1999) vond ik de conclusie dat hoewel de 7-dagen-week een zeer oude traditie is en dat er weinig reden is om te geloven dat die op enige manier verankert ligt in onze biologische ritmes, is ze zo diep verweven in het dagelijkse leven van iedereen dat iedere poging die te veranderen tot mislukken gedoemd is (p.279). Ter illustratie noemt de auteur dat samenlevingen in het verleden weken hadden van 5, 7, 8, 9 of 10 dagen (p.266). Dat de 7-daagse week het heeft gewonnen kan deels toeval zijn, deels te verklaren uit praktische overwegingen, deels politieke oorzaken (machthebbers). Dit alles weerlegt niet dat er geen biologisch weekritme kan bestaan. Mensen kunnen tenslotte tegen de natuur in gaan. Maar het is beslist noodzakelijk om de geschiedenis en antropologie van de kalender te onderzoeken, voordat men enthousiast met biologisch onderzoek van een weekritme begint.
Noot 1. Door geografische omstandigheden, zoals vormen van de kustlijn, diepte van de zee, is de lokale variatie van de tijdstippen van hoogtij en springtij nog onregelmatiger (Enkhuizer Almanak 2008, p. 26-49).
Noot 2. (8 apr) Foster and Kreltzman (2004) Rhythms of Life melden: "Human time is a social construction. The week, hour, minute and second do not map to any natural occurrence. But the day and the year are natural rhytmns, as is the lunar cycle" (p.37). Dus de claim van Dick Swaab is verrassend!
