Philipse heeft zich grondig verdiept in altruisme
Herman Philipse heeft zich grondig verdiept in altruisme. Ik kan niet anders zeggen. Dat drong langzaam tot mij door tijdens het 7e college in de serie Ethiek en Evolutie getiteld: Het Altruïsme probleem: een wijsgerige analyse (1 april). Vooral een conceptuele analyse van het begrip altruïsme was zeer welkom. Dat is iets wat je ook zou moeten verwachten van een filosoof. Zijn slotconclusie vond ik te negatief: evolutionair altruisme is minder relevant voor de verklaring van de menselijke moraal dan evolutiebiologen ons willen doen geloven. Dat is té ongenuanceerd. Maar de verdienste van de conclusie is dat het in ieder geval tot tegenspraak prikkelt.
Zijn conceptuele analyse was gebaseerd op het onderscheid tussen alledaags (AA) en evolutionair altruisme (EA). Pas als je die twee hebt onderscheiden, kun je je afvragen wat de relatie is tussen de twee. En dat kan een hoop verwarring elimineren. Zelf vind ik het geven aan 'goede doelen' in onze rijke Westerse samenleving een goed voorbeeld van altruisme dat niets van doen heeft met evolutionair altruisme omdat het maar een fractie van ons inkomen betreft, nota bene aftrekbaar is voor de belasting en geen enkele invloed heeft op onze survival kansen.
Volgens Philipse is de menselijke moraal (te?) complex en bevat veel meer dan altruisme. Klopt. Hij had dat beter moeten uitwerken (geen tijd?). Maar dat wil zeker niet zeggen dat een evolutionaire verklaring van menselijke moraal irrelevant zou zijn. We kunnen niet zonder. Als we er niet in slagen een evolutionaire (in ieder geval een wetenschappelijke) verklaring voor altruisme te geven, dan zijn we aan de goden overgeleverd! Neurobiologische, sociaal-psychologische en antropologische verklaringen van de moraal zijn nuttig en nodig, maar houden zich bezig met proximate oorzaken. We hebben onvermijdelijk evolutionaire verklaringen nodig om ultimate oorzaken van moreel gedrag te verklaren. We kunnen toch moeilijk om de resultaten van Frans de Waal heen, dat evolutie de bouwstenen voor de menselijke moraal heeft geleverd. Ook had ik een conceptuele analyse van het begrip 'moraal' van Philipse verwacht. En dan wel vóórdat hij met zijn slotconclusie kwam. Bijvoorbeeld: wordt met 'moraal' uitsluitend gedrag bedoelt? Of ook een op schrift gesteld systeem van regels en voorschriften? Of mondelinge uitingen van instemming of afkeuring?
Door zijn pessimistische slotconclusie worden de verdiensten van de evolutionaire verklaring van altruisme, met name bij dieren, totaal genegeerd. Altruisme blijft een opmerkelijke vorm van samenwerking, een opmerkelijke vorm van sociaal gedrag. Dat kun je niet wegredeneren. Zie zijn eigen favoriete voorbeeld van de vampiervleermuis. Het blijft opmerkelijk dat die vleermuizen elkaar bloed geven wanneer ze het nodig hebben. Dat blijft opmerkelijk sociaal gedrag. De evolutionaire verklaring van altruisme in de dierenwereld is een groot succesverhaal, omdat altruisme zo indruist tegen de kern van het Darwinisme, nl. alle eigenschappen van een organisme zijn er for the benefit of the individual. Darwinisme is gebaseerd op egoïstische reproductie. Ieder gedrag dat niet eigenbelang dient, pleit tegen de theorie. Als de evolutietheorie altruisme kan verklaren, dan is dat een prestatie van de hoogste orde. Voor iedere wetenschappelijke theorie zou het een grote prestatie zijn als zij erin slaagt een hardnekkig feit dat de kern van de theorie aantast, kan verklaren, kan neutraliseren en in zich op kan nemen. Precies dàt heeft de evolutietheorie gedaan. Dat kun je geen mislukking noemen. Zeker als je bedenkt dat Philipse C.G. Williams (2) citeert die claimde dat alle bestaande kenmerken ooit verklaard door groepsselectie door individuele selectie verklaard kunnen worden. Als dat waar is, is dat een grote verdienste van Williams en de (vernieuwde) evolutietheorie. Bedenk ook hoe tegen-intuitief het is om met het selfish-gene concept altruisme te verklaren (Dawkins). Dan mag je niet tot een pessimistische conclusie komen over de waarde en relevantie van de evolutietheorie voor menselijk gedrag. Ook al is de mens een lastige soort, omdat hij op zo'n irritante manier aan natuurlijke selectie lijkt te onttrekken.
Echt altruisme?
Philipse noemde Elliot Sober één van de beste filosofen van de biologie. Leuk. Jammer voor Ruse. Toch verwerpt Philipse de claim van Sober (1) dat er echt evolutionair altruisme bestaat. Echt altruisme definieert Philipse als 'gedrag dat het relatieve reproductieve succes van de ontvanger t.o.v. de gever vergroot'. De redenering gaat zo: als altruisme als stabiele evolutionaire strategie in de natuur wordt aangetroffen, dan kan dat alleen maar betekenen dat het -hoe dan ook- uiteindelijk fitness verhogend werkt en dus geen echt altruisme kan zijn. Dat noemt Philipse de paradox van het Evolutionair Altruisme. Het komt mij vreemd voor dat Sober dat niet gezien heeft toen hij zijn claim formuleerde. Maar ik kan op dit moment niets tegen Philipse's redenering in brengen. De redenering lijkt mij door en door Darwinistisch. Terugkerend naar de definitie van Evolutionair Altruisme: gedrag dat het relatieve reproductieve succes van de ontvanger t.o.v. de gever vergroot, dan kan per definitie altruisme niet op het niveau van het individu verklaard worden, maar moet op groepsniveau gezocht worden. Dat gaat vierkant tegen Williams' (1996) claim in. Als Sober en Wilson geen algemeen geldend scenario hebben geproduceerd, dan kunnen er andere scenario's bestaan die wel echt altruisme opleveren. Misschien is het scenario van Choi en Bowles (3,4) zo'n scenario. Als ik deze auteurs goed begrijp werken zij ook met groepsselectie.
Zijn conceptuele analyse was gebaseerd op het onderscheid tussen alledaags (AA) en evolutionair altruisme (EA). Pas als je die twee hebt onderscheiden, kun je je afvragen wat de relatie is tussen de twee. En dat kan een hoop verwarring elimineren. Zelf vind ik het geven aan 'goede doelen' in onze rijke Westerse samenleving een goed voorbeeld van altruisme dat niets van doen heeft met evolutionair altruisme omdat het maar een fractie van ons inkomen betreft, nota bene aftrekbaar is voor de belasting en geen enkele invloed heeft op onze survival kansen.
Volgens Philipse is de menselijke moraal (te?) complex en bevat veel meer dan altruisme. Klopt. Hij had dat beter moeten uitwerken (geen tijd?). Maar dat wil zeker niet zeggen dat een evolutionaire verklaring van menselijke moraal irrelevant zou zijn. We kunnen niet zonder. Als we er niet in slagen een evolutionaire (in ieder geval een wetenschappelijke) verklaring voor altruisme te geven, dan zijn we aan de goden overgeleverd! Neurobiologische, sociaal-psychologische en antropologische verklaringen van de moraal zijn nuttig en nodig, maar houden zich bezig met proximate oorzaken. We hebben onvermijdelijk evolutionaire verklaringen nodig om ultimate oorzaken van moreel gedrag te verklaren. We kunnen toch moeilijk om de resultaten van Frans de Waal heen, dat evolutie de bouwstenen voor de menselijke moraal heeft geleverd. Ook had ik een conceptuele analyse van het begrip 'moraal' van Philipse verwacht. En dan wel vóórdat hij met zijn slotconclusie kwam. Bijvoorbeeld: wordt met 'moraal' uitsluitend gedrag bedoelt? Of ook een op schrift gesteld systeem van regels en voorschriften? Of mondelinge uitingen van instemming of afkeuring?
Door zijn pessimistische slotconclusie worden de verdiensten van de evolutionaire verklaring van altruisme, met name bij dieren, totaal genegeerd. Altruisme blijft een opmerkelijke vorm van samenwerking, een opmerkelijke vorm van sociaal gedrag. Dat kun je niet wegredeneren. Zie zijn eigen favoriete voorbeeld van de vampiervleermuis. Het blijft opmerkelijk dat die vleermuizen elkaar bloed geven wanneer ze het nodig hebben. Dat blijft opmerkelijk sociaal gedrag. De evolutionaire verklaring van altruisme in de dierenwereld is een groot succesverhaal, omdat altruisme zo indruist tegen de kern van het Darwinisme, nl. alle eigenschappen van een organisme zijn er for the benefit of the individual. Darwinisme is gebaseerd op egoïstische reproductie. Ieder gedrag dat niet eigenbelang dient, pleit tegen de theorie. Als de evolutietheorie altruisme kan verklaren, dan is dat een prestatie van de hoogste orde. Voor iedere wetenschappelijke theorie zou het een grote prestatie zijn als zij erin slaagt een hardnekkig feit dat de kern van de theorie aantast, kan verklaren, kan neutraliseren en in zich op kan nemen. Precies dàt heeft de evolutietheorie gedaan. Dat kun je geen mislukking noemen. Zeker als je bedenkt dat Philipse C.G. Williams (2) citeert die claimde dat alle bestaande kenmerken ooit verklaard door groepsselectie door individuele selectie verklaard kunnen worden. Als dat waar is, is dat een grote verdienste van Williams en de (vernieuwde) evolutietheorie. Bedenk ook hoe tegen-intuitief het is om met het selfish-gene concept altruisme te verklaren (Dawkins). Dan mag je niet tot een pessimistische conclusie komen over de waarde en relevantie van de evolutietheorie voor menselijk gedrag. Ook al is de mens een lastige soort, omdat hij op zo'n irritante manier aan natuurlijke selectie lijkt te onttrekken.
Echt altruisme?
Philipse noemde Elliot Sober één van de beste filosofen van de biologie. Leuk. Jammer voor Ruse. Toch verwerpt Philipse de claim van Sober (1) dat er echt evolutionair altruisme bestaat. Echt altruisme definieert Philipse als 'gedrag dat het relatieve reproductieve succes van de ontvanger t.o.v. de gever vergroot'. De redenering gaat zo: als altruisme als stabiele evolutionaire strategie in de natuur wordt aangetroffen, dan kan dat alleen maar betekenen dat het -hoe dan ook- uiteindelijk fitness verhogend werkt en dus geen echt altruisme kan zijn. Dat noemt Philipse de paradox van het Evolutionair Altruisme. Het komt mij vreemd voor dat Sober dat niet gezien heeft toen hij zijn claim formuleerde. Maar ik kan op dit moment niets tegen Philipse's redenering in brengen. De redenering lijkt mij door en door Darwinistisch. Terugkerend naar de definitie van Evolutionair Altruisme: gedrag dat het relatieve reproductieve succes van de ontvanger t.o.v. de gever vergroot, dan kan per definitie altruisme niet op het niveau van het individu verklaard worden, maar moet op groepsniveau gezocht worden. Dat gaat vierkant tegen Williams' (1996) claim in. Als Sober en Wilson geen algemeen geldend scenario hebben geproduceerd, dan kunnen er andere scenario's bestaan die wel echt altruisme opleveren. Misschien is het scenario van Choi en Bowles (3,4) zo'n scenario. Als ik deze auteurs goed begrijp werken zij ook met groepsselectie.
- Elliott Sober, David Sloan Wilson (1999) Unto Others. The evolution and psychology of unselfish behavior.
- G.C. Williams (1996) Adaptation and Natural Selection.
- Holly Arrow (2007) 'The Sharp End of Altruism', Science 26 Oct 2007.
- Jung-Kyoo Choi and Samuel Bowles (2007) 'The Coevolution of Parochial Altruism and War' (Science, 26 Oct 2007)
