Erwin Kroll over de rol van toeval
Een alleraardigste overpeinzing over de rol van het toeval in ons bestaan vond ik in het boek van Erwin Kroll (1), waar ik het nog niet over heb gehad:
"Het is bijzonder hoe onze planeet is ontstaan, en hoe er zich leven kon ontwikkelen. Zonder die kleine onzuiverheden in het begin, vlak na de oerknal, waren er nooit sterren ontstaan. Zonder de sterren waren er nooit grote atomen ontstaan waarmee iets gebouwd kon worden. Dan waren er nooit meteorieten en planeten gekomen. Als er in het brok aarde geen radioactief verval was geweest en als er geen bombardement had plaatsgevonden van meteorieten op de aarde, dan was de temperatuur nooit zo gestegen dat onze planeet vloeibaar werd en dat alle zware elementen naar de kern waren gezakt. Dan was er geen beschermend magnetisch veld ontstaan. Zonder geleidelijke afkoeling was er geen korst ontstaan waardoor gassen konden ontsnappen.
Er was geen atmosfeer geweest met koolzuurgas die de warmte vasthield. En met zoveel waterdamp dat het miljoenen jaren regende. Dan waren er nooit oceanen gevormd waarin zich leven kon gaan ontwikkelen. En in dat geval was er ook geen zuurstof geweest. En als het leven zich niet had ontwikkeld, was er niet alleen geen zuurstof geweest, maar ook geen ozonlaag. En had het leven nooit het land op kunnen kruipen. De dinosauriërs waren weggebleven en ze waren dus ook niet uitgestorven. Dan waren er geen zoogdieren geweest, dan waren wij er niet geweest en had ik dit nooit opgeschreven.Ik vind deze opeenvolging van toevallige omstandigheden die ons bestaan bepaald hebben, eindeloos fascinerend. Het staat in schril contrast met het idee dat alles ontworpen is en alles een bedoeling heeft. Het gedeelte over het leven op aarde is niet zo goed uitgewerkt, maar Erwin Kroll is een meteoroloog. Hij heeft gelijk wat betreft zuurstof en ozon. Zuurstof is was niet van begin af aan aanwezig in de aardse atmosfeer (wat je wel zou verwachten als de aarde voor de mens was geschapen). Zuurstof was een afvalproduct van de stofwisseling van eencelligen die zonlicht gebruikten als energiebron (fotosynthese). Zonder zuurstof zouden warmbloedige meercellige organismen van onze grootte niet kunnen bestaan. Dus wij danken ons bestaan aan een afvalproduct van ééncelligen. Ozon (O3) ontstaat door de inwerking van UV-licht op zuurstof. Ozon heeft een beschermende werking tegen UV-licht. Dat komt toevallig goed uit. Niet voor niets maken wetenschappers zich bezorgd over het gat in de ozonlaag. Maar ook in de ontwikkeling van het leven zijn een reeks toevalligheden aan te wijzen die ons leven diepgaand beinvloeden, zoals het bestaan van twee geslachten (man - vrouw), veroudering en de dood. De opvallendste is wel symbiosis, een min of meer toevallige en unieke gebeurtenis die de voorwaarde geschapen heeft voor mens, dier en plant. Maar het zou te ver voeren hier het hele symbiosis verhaal uit de doeken te doen.
Het hangt af van de wijze waarop je naar de dingen kijkt. Je kunt je verbazen over die kleine onzuiverheden die de ontwikkeling van het heelal zo stuurden dat uiteindelijk de mens ontstond. Je kunt ook zeggen dat het allemaal gewoon toeval was. Maar als het slechts toeval was, dan toch wel een fantastisch toeval."
Prijsvraag: als het toeval een grote rol gespeeld heeft in het ontstaan van de mensheid, is het leven dan zinloos? (Hint: denk aan de rol van het toeval in het ontstaan van jezelf bijv. het feit dat juist die ene spermacel van de miljoenen die ene eicel heeft bevrucht waaruit jij ontstaan bent).
Noten:
- Erwin Kroll (2007) Een warme wereld. Een positieve kijk op ons klimaat, pag 36. Zie ook blog van 6 feb 2008 over het boek van Erwin Kroll.
Hier creëer je een vals dilemma. Ontwerp en toeval sluiten elkaar helemaal niet uit. Reeds Augustinus meende dat alles wat in de wereld plaatsvindt haar oorsprong heeft in God. Wat er gebeurt lijkt toevallig, in die zin dat wij niet een plan of iets dergelijks in of achter die gebeurtenissen kunnen ontwaren. Augustinus meende echter dat alles een oorsprong had doordat God de 'oorspronkelijke zaden' (rationes seminales) waaruit alles is voortgekomen heeft geschapen (zie bijv. HIER en dan zoeken op "Augustine"). Ook Teilhard de Chardin en de biochemicus Arthur Peacocke meenden dat doelbewustheid en toevalligheid elkaar niet uitsluiten maar complementair zijn. Voor die laatste, zie Peacockes bundel essays Evolution: The Disguised Friend of Faith?, Philadelphia/London: Templeton Foundation Press 2004, met name hoofdstuk 3: "Chance, Potentiality, and God". Peacocke is overigens absoluut géén ID-aanhanger en verwerpt ID volledig. (Comment this)
Tussen haakjes: is het waar wat Augustinus, de Chardin, Peacocke schrijven? Hoe weten we of het waar is wat ze schrijven?
(Comment this)
Mijn inzending: Toeval en ontwerp - een tegenstelling?. (Comment this)
Leuk. taede zal dit bestrijden (zie #1!).
Zeg jij in je blog overigens hetzelfde als Taede: wat mensen als toeval zien hoeft in gods ogen geen toeval te zijn?
Jouw slotconclusie: "Maar de theorie en de achterliggende wetenschap bestrijden op grond van intuïtieve weerstand tegen toeval en doelloosheid, zou niet tot de activiteiten van christenen anno 2008 moeten behoren." vind ik erg mooi.
De prijsvaag gaat meer over het verband tussen toeval en de zinvolheid van het menselijk bestaan.
Als je toeval wegdefinieert (toeval bestaat niet voor god) dan bestaat het hele prijsvraagprobleem niet meer! (Comment this)
Peacocke lost dit op door te zeggen dat er wel degelijk toeval in de schepping aanwezig is, en wel in twee versies. Ten eerste op quantumniveau; hier bestaat toeval (niet-causaliteit) ook voor God. Met andere woorden: ook God weet niet wanneer een radioactief atoom zal vervallen. Iets dergelijks geldt ook voor bijv. mutaties op DNA-niveau, zodat God uiteindelijk ook de evolutie niet volledig kan voorspellen.
Ten tweede meent Peacocke dat de mens inherent vrij is en dus ook handelingen kan verrichten die God niet kan voorzien. God weet dus bij Peacocke niet alles. Ik heb elders al betoogd dat deze oplossingen volgens mij ook weer theologische problemen met zich meebrengen, maar hier laat ik het voor nu even bij.
Of de ideeën van Peacocke etc. waar zijn, zoals je HIER vraagt, hangt ten eerste af van wat jij onder "waarheid" verstaat. Is de evolutietheorie "waar"? En hoe weet je dat? Ik zou het spreken over waarheid hier liever achterwege laten en spreken over adequaatheid binnen een bepaalde context. De evolutietheorie is een adequate verklaring van bepaalde zaken in de werkelijkheid binnen de context van de evolutiebiologie. Evenzo is voor gelovigen wellicht het spreken over de compatibiliteit van God en toeval adequaat binnen de context van hun geloof.
Ook ik ben het overigens volledig eens met Simons conclusie. Zeer mooi gesproken! (Comment this)
Maar vooruit. Als we nadenken over de wereld waarin we leven, dan lijkt het er op alsof alle vluchtwegen zijn afgesloten. We zitten in de val. Is er een geest die blijft voortleven? Die kans is klein. Het heeft er alle schijn van dat het ‘ik’ vergankelijk is. Is er dan een wil waarop je de mensen kunt afrekenen? Nee, er zijn mensen die plegen de ergste misdaden, maar je kunt het ze niet aanrekenen: kwestie van toeval, pech en tegenslag. Is er dan sprake van enige opzet in de manier waarop de natuur in elkaar steekt? Nou, nee, voor zover wij het kunnen beoordelen is dit heelal het gevolg van toeval.
Maar zelfs al zou je je overgeven aan theologische wensdromen, dan is de werkelijkheid nog niet duidelijk: na je dood mag je naar de hemel. Maar wat is de diepere zin van een eeuwig bestaan? Je bent een biologisch wezen en dus zal de hemel niet veel meer zijn dan een voortzetting van je biologische verlangens. Waar worden mensen gelukkig van? Lekker eten en omringd worden door mooie vriendelijke mensen. Maar hoeveel mag je eten in de hemel? En wordt in de hemel iedereen verliefd op je? Maar hoe zit het dan met de vrijheid van de mensen die verliefd op je worden. Heb je in de hemel ook karaktereigenschappen? Maar dat betekent dat mensen boos op je kunnen worden?
Kortom, er is geen enkel licht aan de horizon. Geen uitweg. Doodgaan en voor eeuwig slapen, en nooit begrijpen waarom je hier was en wat je hier deed.
Is er echter een wetenschappelijke oplossing? Hoe kan een ultieme wetenschappelijke verklaring er uit zien: alles is bij toeval –pats boem- ontstaan uit het niets. Zomaar. Goocheltruc, onverklaarbaar. Dat is dus geen ultieme verklaring. Een andere mogelijkheid zou zijn dat na iedere laag die wij verklaren er weer een nieuwe laag is (de schildpad steunt op een andere schildpad steunt op een andere schildpad...). Ook al geen uitweg. Er bestaat geen ultieme materiële oplossing die naadloos binnen onze denkwijze past.
We ontdekken dat ons verstand maar een ding kan begrijpen: en dat zijn de dingen en omstandigheden die wij van nabij kennen. Wij zijn gemaakt om de middenwereld te begrijpen. En dit komt overeen met de evolutieleer. Onze hersenen zijn niet gemaakt voor ultieme (natuurwetenschappelijke of theologische) oplossingen. En dit betekent dat wij mogen zeggen dat er letterlijk meer bestaat dan wij kunnen bevroeden. –Echter, dat er letterlijk meer bestaat is geen ‘interessante’ mededeling, maar de laatste stap in een redenering: dus kunnen wij stellen dat alles mogelijk is. Ook het bestaan van een grotere intelligentie en van een werkelijkheid die ons begrip overstijgt. –Voor iemand in een diepe kerker is het idee dat er buiten mensen zijn die kunnen helpen al voldoende om de hoop levend te houden.
De belangrijke vraag in dezen is dus: opgesloten zitten we, daarover geen twijfel, maar: is er misschien ‘iemand’ daarbuiten die ons kan helpen? –Maken wij, zonder dat we het echt weten, deel uit van een hogere orde?
(Comment this)
Ja, dat wil ik wel.
Ik geloof dat de conclusie dat er meer is dan wij kunnen bevroeden onontkoombaar is. Zelfs Dawkins is rijp voor die gedachte. In zijn boek 'God als misvatting' citeer hij Haldane met instemming:
Zelf vermoed ik dat het universum niet alleen vreemder is dan we aannemen, maar ook vreemder dan we kunnen aannemen (…). Ik vermoed dat er in de hemel en op aarde meer dingen zijn dan we kunnen bevroeden of die in welke filosofie ook kunnen worden bevroed’(in: Dawkins, God als Misvatting, p.391,392).
Wat wil het zeggen dat er *meer is dan wij kunnen bevroeden*. Wel, feitelijk betekent dit: wij kunnen het zo gek niet verzinnen, of het zou kunnen bestaan. De uitspraak: wij maken dus deel uit van een hogere orde zonder dit zelf te weten (William James) is dus letterlijk waar.
Het aardige is dat je van deze gedachte, al verwoord door Kant, pas zeker kon zijn door de formulering van de evolutietheorie.
Als wij deel uitmaken van een hogere orde, dan ben je overigens gerechtigd om een religieuze interpretatie te geven voor simpele ervaringen zoals: een mooie zonsondergang, een buitengewoon mooi muziekstuk, een bapaalde ervaring die je zelf niet kunt thuisbrengen, enz. (John Hick noemt dergelijke ervaringen: windows on the transcendent). Het aardige is dat je deze religieuze gevoelens niet eens uitputtend hoeft te verantwoorden: wij maken immers deel uit van een hogere orde? De scheiding tussen onze orde en een hogere hoeft niet messcherp te zijn, ze kan gradueel zijn. De hogere werkelijkheid schemert hier en daar 'door onze werkelijkheid heen'.
In deze opvatting doet het er niet toe hoe onze werkelijkheid tot stand is gekomen: linksom of rechtsom, toeval of determinisme, beide maken het handelen van God lastig te verklaren. Dit wil echter niet zeggen dat God niet bestaat- en het wil al helemaal niet zeggen dat er geen transcendente werkelijkheid bestaat. (Comment this)
Maar er ontbreekt iets: het expliciteren van het verband tussen zinvol bestaan en "wij maken deel uit van een hogere orde". Waarom zou het bestaan van een 'hogere' maar onkenbare orde ons bestaan zin geven? Waarom ligt de zin van het bestaan buiten ons? Kun je er van afleiden hoe je moet leven?
NB: de zin "In deze opvatting..." is een knaller!
Voor mij ligt de beloning van het bestuderen van de natuur inclusief de mens dat we steeds méér komen te weten, dat we steeds méér verbanden zien. In ieder geval in de biologie en aanverwante wetenschappen. Niet alleen in mijn eigen leven, maar in de geschiedenis van het Westen accumuleert wetenschappelijk inzicht. En wellicht ooit nog eens van de hele mensheid. Daar ligt de zin van het bestaan. Dit is een dynamische visie. Mijn indruk is dat jij een statisch wereldbeeld hebt, of dat je alleen geinteresseerd bent in de statische aspecten. Een vraag: waarom moet een regenboog naar het transcendente verwijzen om mooi te zijn? Hij is opzich mooi (inherent mooi). Klaar uit. (Comment this)
Tsja, een statisch wereldbeeld... daar moet ik even over nadenken (laten bezinken). Wel statisch, in die zin, dat ik geloof dat er een duidelijke grens is aan ons bevattingsvermogen. Bedoel je dat?
(Comment this)