evolutie.blog.com

Het klimaat is essentieel voor het leven op aarde. Tot nu toe had ik een beeld van de atmosfeer van de aarde als een homogene bewaarplaats van zuurstof en kooldioxide. Ik wist dat zuurstof er niet altijd geweest was in de geschiedenis van onze planeet (1) en dat het in de loop van de geschiedenis was toegevoegd aan de atmosfeer door planten (fotosynthese). Ik had van Lovelock (2) geleerd dat de aardse atmosfeer een biologische signatuur had: zonder leven zou de atmosfeer nooit de samenstelling hebben die het nu heeft.
Erwin Kroll's 'Een warme wereld' (3) voegt er aan toe dat de atmosfeer en de oceanen een structuur hebben. Een structuur die nauw samenhangt met de oceanen en de continenten (gebergten). Er ontstaan lucht- en waterstromingen. De oorzaak is dat de tropen elke dag méér warmte van de zon krijgen dan ze 's nachts afgeven en de polen minder warmte dan ze zelf afgeven. Als er geen stromingen waren dan zouden de tropen steeds warmer worden en de polen steeds kouder. Die stromingen in het water en in de lucht herverdelen de zonnewarmte over de aarde en maken onze planeet leefbaar (p.50) (4). Gemiddeld komt er op de hele planeet evenveel straling binnen als eruit gaat (p.59). Het lijkt normaal en vanzelfsprekend. Is dit een gelukkige, toevallige omstandigheid? Welke factoren regelen dit evenwicht? Hoe makkelijk is het te verstoren? De eerste factor is de zon zelf. We weten dat de helderheid van de zon een beetje is toegenomen en dat de afstand aarde-zon niet constant is (p.60). Andere factoren zijn vulkaanuitbarstingen (stof) en het broeikaseffect. Het broeikaseffect wordt tegenwoordig negatief gezien, maar zonder broeikasgassen (CO₂, CH₄, N₂O, H₂O) (5) zou het op de aarde gemiddeld -18 graden zijn! (p.66). Dan zou er geen leven mogelijk zijn zoals wij dat kennen!

Klimaatcritici en klimaat-ontkenners
Sinds de industriële revolutie (1850) is door verbranding van fossiele brandstoffen het CO₂ van de dampkring gehalte toegenomen. Ik weet niet of iemand ooit opwarming heeft voorspeld vóórdat het gemeten was. Volgens Kroll zouden er in 1974 artikelen verschenen zijn die mogelijke opwarming door koolzuur aan de orde stellen (p.81). Voor velen blijft het een verrassing ook nádat het is gemeten.
Erwin Kroll twijfelt niet aan de opwarming. Over de menselijke factor zegt hij dat weliswaar de temperatuurstijging van 1900 - 1945 aan de zon toegeschreven moet worden, maar de toename sinds 1975 moet aan het toenemende energieverbruik van de mens toegeschreven worden. Andere factoren (zon, El Niño, vulkanen) hadden in diezelfde periode een verkoelende werking, dus kunnen de opwarming niet verklaren. "Dat is de meest logische verklaring" (p.77). Kroll is dus voorzichtig. Hij is geen doordrammer. Toch zegt hij een paar pagina's verder: "De stijging van de afgelopen vijftig jaar kan alleen door de mens zijn veroorzaakt" (84). De onzekerheid in de kennis van het klimaat en de klimaatcomputermodellen, plus de complexiteit van de problematiek (er zijn zoveel factoren in het spel) verschaft critici en 'denialists' ammunitie. Critici zijn wetenschappers die conclusies en gegevens aanvechten en vaak in een ander vakgebied werkzaam zijn dan het vakgebied dat ze kriticeren, ze zijn doorgaans goed op de hoogte, maar net iets minder dan degenen die ze kriticeren. Denialists staan meestal buiten de wetenschap, verwerpen feiten waar niemand binnen de wetenschap aan twijfelt en zijn bovendien ook nog slecht op de hoogte van de feiten. Bekende denialists zijn de Holocaust-deniers, Evolution-deniers en tegenwoordig dus de Climate-deniers. Een bekend voorbeeld van een climate-denier is de statisticus Bjørn Lomborg (niet genoemd door Kroll). Tegenwoordig accepteert Lomborg dat het klimaat opwarmt mede door menselijk toedoen, maar is het niet eens met wat er gedaan moet worden. Ik weet niet of er relatief veel christenen zijn onder de klimaat-ontkenners. Zo hebben climate-deniers (climate sceptics) de film 'The Great Global Warming Swindle' geproduceerd als reactie op An Inconvenient Truth (bron). Een Nederlandse klimaat-criticus en verdediger van Lomborg is Simon Rozendaal. De complexiteit van het klimaat op aarde geeft denialists kansen. Zo kunnen er gebieden (oceanen) op aarde onstaan waar het juist kouder wordt. Ook kan het dat door secundaire effecten de temperatuur in Noordwest Europa minder snel zal stijgen, wat weer leuk is voor denialisten. Andere voorbeelden van denialists: het verband roken en kanker (tabaksindustrie), verband asbest en kanker (industrie), ontkennen van ernstige neveneffecten van geneesmiddelen (farmaceutische indrustrie), het nut van vaccinatie (actiegroepen, religie).

Biologie, evolutie

Doordat de gemiddelde jaartemperatuur in Nederland de laatste eeuw is gestegen (vooral de laatste 40 jaar) kun je verwachten dat de natuur daarop reageert. Zo breidt de zeldzame paddestoel het plooivlieswaaiertje zich explosief uit. De wespen- of tijgerspin (zie foto) is in 1980 voor het eerst aangetroffen in Zuid-Limburg en verspreidt zich explosief in noordelijke richting (p.95). De pimpelmees heeft zijn ei-legdatum aanmerkelijk vervroegd. Door warmere lentes van de laatste tijd raakt het broedgedrag van de bonte vliegenvanger ontregeld (bron) (overzicht). Dieren en planten weten niets van de klimaatdiscussie. Ze reageren simpelweg op de temperatuur. Onder dieren en planten heb je klimaatopwarmingprofiteurs en klimaatopwarmingslachtoffers. Evolutionaire effecten zijn denkbaar. Zo concludeerde de Nederlandse bioloog Phillip Gienapp dat de koolmees er in de komende honderd jaar niet in zal slagen zijn jongen groot te brengen in de periode dat het rupsenaanbod het gunstigst is. Dit komt doordat de snelheid van de klimaatverandering groter is dan de snelheid van de mogelijke evolutionaire verandering van de legdatum van de koolmees. Niet alle voorbeelden zijn van Kroll; hij heeft maar 2 pagina's over de effecten over de natuur (hij is tenslotte meteoroloog en geen bioloog). Het evolutiehandboek Barton et al (2007) Evolution heeft 1 pagina (beter iets dan niets) over klimaat en uitsterven en laten een temperatuurgrafiek van de laatste 1000 jaar zien. Ze melden dat "the effects of global warming are potentially disastrous" (p.285). Niet mis. Stearns and Hoekstra (2005) Evolution vermelden dat de grootste massale uitsterving (eind Perm) veroorzaakt werd door klimaatopwarming door runaway greenhosue effect met een temperatuurstijging van 6°C en waarbij 63% van de soorten op het land omkwamen (p.390). Je kunt alleen maar raden of de mens, als hij in die tijd had geleefd, het overleefd had. Het hangt er van af of er nog voldoende voedselbronnen over waren.

Iedereen die mee wil denken, inzicht wil krijgen in de klimaatproblematiek kan ik het boekje van meteoroloog Erwin Kroll aanbevelen. Je leest het in een weekend uit. Aanbevolen voor iedereen die niet aan Al Gore is toegekomen, met het bijkomende voordeel dat het in het Nederlands is. De Nederlandse klimaathoogleraar Pier Vellinga geeft vaak lezingen, maar heeft bij mijn weten geen populair boek over klimaat geschreven. Dus we mogen blij zijn dat Kroll wel de moeite heeft genomen. Het 'positieve' in de ondertitel komt natuurlijk omdat er veel doemdenken is (Al Gore?).

In een volgende blog ga ik in op levensbeschouwelijke en filosofische aspecten!

Naschrift: Een schat aan informatie over klimaat en natuur is te vinden op het Milieu & Natuurcompendium waar Erwin Kroll ook informatie vandaan heeft.

Naschrift2: Een andere klimaatcriticus en dwarsligger is Salomon Kroonenberg die in zijn boek De Menselijke Maat (2006) betoogt dat we over 10.000 jaar dicht bij de volgende ijstijd zijn en de mensen over vierhonderd generaties wel blij met al het koolzuurgas dat wij nu in de atmosfeer brengen. Volgens promovenda Margot Saher zijn Kroonenbergs ideeèn over ijstijden allang achterhaald. Óf hij weet niet beter, óf hij negeert opzettelijk wat de wetenschap inmiddels weet over ijstijden (Volkskrant 23 juni 2007). Het is de vraag of er over 10.000 jaar nog mensen zijn om die ijstijd mee te maken! Het boek is dus het tegenovergestelde van de menselijke maat! (16-02-2008)

Noten

1. Nick Lane (2002) Oxygen The molecule that made the world (voor mij een zeer belangrijk boek, een eye-opener)
2. James Lovelock (2000) The Ages of Gaia. A biography of our living earth. Een prachtig overzicht van de geschiedenis van het klimaat op aarde door een klimaatonderzoeker van het eerste uur. Hier is mijn review van het boek.
3. Erwin Kroll (2007) Een warme wereld. Een positieve kijk op ons klimaat. Derde druk.
   
4. De eenzijdige belichting van de zon zou gecompenseerd kunnen worden door op geschikte afstanden loodrecht boven de polen ook zonnen van de juiste soort te plaatsen (zie: 'fine-tuning' volgende blog).
5. Methaan is ook een broeikasgas en neemt toe doordat wereldwijd de veestapel groeit. Een argument voor vegetarisme, verrassend genoeg! N₂O is ook een broeikasgas en is gerelateerd aan de landbouw.