evolutie.blog.com

In deze laatste blog over het boek Eindeloos bewustzijn van Pim van Lommel aandacht voor filosofie, theologie, de metaforen. Tenslotte probeer ik de balans op te maken.

Filosofie

Vindt van Lommel steun in de filosofie voor zijn opvattingen over hersenen en bewustzijn? Een lastige vraag. Ik ben te rade te gaan bij het boek van Chris Buskes Evolutionair denken (hoofdstuk 8 'Evolutie en Bewustzijn') dat ik op 11 nov 2007 op dit blog kort besprak. De steun die van Lommel zou kunnen vinden in de filosofie is dat 'sommige filosofen menen dat het mystierie van het bewustzijn nooit zal worden opgelost.' Maar dat is niet voldoende. Ik typeer Van Lommels filosofische positie -er bestaat een bewustzijn onafhankelijk van de hersenen- als dualisme. En deze dualistische positie vindt zeker geen steun in de moderne filosofie. Buskes beschrijft drie hoofdstromingen: monisme, fysicalisme, en functionalisme. Alledrie verwerpen ze het dualisme van Descartes. Een aparte positie neemt Thomas Nagel in. Hij onderscheidt twee aspecten van de werkelijkheid: het fysische en het mentale. Deze twee aspecten zijn niet tot elkaar te herleiden. Alleen een revolutie in de wetenschap zal de kloof tussen brein en bewustzijn kunnen dichten. Dit zal van Lommel als muziek in de oren klinken, maar hij kent Nagel niet. Zijn poging tot vinden van steun zal mislukken want Nagel is geen cartesiaans dualist (p.201). De filosoof Churchland is van mening dat Nagel mystificeert. Het eerste-persoons perspectief van het bewustzijn is weliswaar uniek, we hebben een bevoorrechte toegang tot ons eigen bewustzijn, maar dat wil niet zeggen dat het bewustzijn iets niet-fysisch is. Buskes eindigt met de conclusie dat het subjectieve, 1e-persoonsbewustzijn zich principieel aan fysicalistische verklaring lijkt te onttrekken (contra optimistische Churchland). Van Lommel doet echter iets tegenstrijdigs: enerzijds accepteert hij impliciet dat de hersenen bewustzijn veroorzaken (zie: DMT en zink!), anderzijds zegt hij expliciet dat er ook bewustzijn is wanneer de hersenen totaal stilliggen. Dat is zoiets als zeggen dat een auto soms ook zonder brandstof kan rijden. De benzinewijzer op het dashbord staat op nul, maar is er ook werkelijk geen druppel benzine meer aanwezig? Buskes schrijft niets over BDE. Merkwaardigerwijs schrijft Buskes ook niets over de filosoof David Chalmers, waar Van Lommel zich vrijwel exclusief op baseert. Heeft Chalmers een minderheidsstandpunt in de filosofie? Aangezien bewustzijn één van de grote onopgeloste problemen in de wetenschap en filosofie is en er geen overeenstemming lijkt te bestaan over de oplossing, is het geen wonder dat van Lommel niet-materialistische opvattingen weet te vinden in de literatuur ter ondersteuning van zijn eigen denkbeelden (1). Ik hoor graag van iemand die Chalmers gelezen heeft of Chalmers' positie compatibel is met die van Lommel.

Van Lommel's metaforen: radio, TV, computer, telefoon

Van Lommel gebruikt herhaaldelijk metaforen zoals telefoon, radio, TV en computer om de functie van de hersenen te verklaren.

"Ons brein zou vergeleken kunnen worden met een televisietoestel dat informatie uit elektromagnetische velden ontvangt en 'decodeert' tot beeld en geluid. En onze hersenen zouden ook vergeleken kunnen worden met een televisiecamera, die beeld en geluid omzet of 'decodeert' in elektromagnetische golven. (...) In deze visie kan de functie van de hersenen dus worden beschouwd als een zend-ontvanger en heeft ons brein dus geen producerende, maar faciliterende fucntie voor het bewustzijn" (p.245-246)

Dat is nogal een groot verschil: een TV of een TV-camera, maar voor Van Lommel zijn ze tegelijk geschikt als metafoor voor onze hersenen. Wij zijn ons die alomtegenwoordige informatie pas bewust als we het apparaat aanzetten, schrijft hij. De stem die we horen zit niet in de telefoon. Wanneer men de TV uitzet, ziet men niets meer, maar de uitzending gaat gewoon door. "De computer produceert geen internet, net zomin als de hersenen bewustzijn produceren." (p.248).
Maar ik wil weten of de TV-metafoor en welke aspecten daarvan nu wel of niet geschikt zijn als metafoor. Van Lommel goochelt met allerlei technische metaforen van totaal verschillende apparaten, kiest er willekeurige aspecten uit, en negeert andere aspecten, maar vergeet vooral ons te vertellen waarom dit allemaal juiste metaforen zouden zijn voor de hersenen. Met name het aspect van aan- en uitzetten. Mag ik een TV die uitstaat nu wel of niet vergelijken met hersenen die 'uit staan'? Al zou hij alleen maar zeggen dat hij het energie aspect - een apparaat verbruikt stroom- buiten beschouwing laat. Een TV die uit staat ontvangt niets, ondanks dat de uitzending door gaat. Dus de TV-metafoor ondermijnt Van Lommels standpunt. Of mogen we dat aspect niet meenemen? Als de metafoor zou kloppen zou de uitstaande TV een verruimd aantal TV-kanalen ontvangen. "Wanneer men de computer uitschakelt, heeft men geen toegang meer tot al die miljard websites. De websites zijn echter nog steeds overal en wereldwijd bijna gelijktijdig te ontvangen..."(p.248). Dus, als we de hersenen uitschakelen heeft men géén toegang meer tot al die miljarden bewustzijnsinhouden? Die websites zijn uitsluitend wereldwijd te ontvangen door PC's die aanstaan! En die websites worden gemaakt op computers die aanstaan en worden opgeslagen op servers die aanstaan. Als dat aspect van de metafoor op zou gaan, zouden uitstaande PC's een verruimd internet aanbod ontvangen! Dat zou fantastisch zijn!
Voortbordurend zegt hij 'Het bewustzijn is altijd aanwezig'. Maar die uitspraak is net zo goed een category mistake als de vraag 'Waar is het beeld als de TV uitstaat?'.
En wat moeten we met de kreet 'faciliterend'? Faciliterend betekent toch gewoon dat de hersenen nodig zijn voor het bewustzijn? Als de hersenen platliggen kunnen ze toch ook niet faciliterend bezig zijn! Van Lommel's gebruik van metaforen en begrippen is zo selectief en zo vaag dat je er alles mee kan aantonen wat je maar wil. En dus zijn ze wetenschappelijk en filosofisch waardeloos.

wetenschapsfilosofie

"Regelmatig wordt mij de vraag gesteld waarom er zoveel weerstand in de wetenschappelijke en medische wereld is tegen onderzoek naar oorzaak en inhoud van een BDE." (p.324)

Het antwoord van Van Lommel: dat komt door hun eigen materialistische ideeën over leven en dood. Vervolgens komt van Lommel met enquêtes die aantonen dat 76% van de Amerikaanse artsen in God gelooft, 39% van de wetenschappers en maar 7% van de topwetenschappers zichzelf religieus noemt. Hij concludeert dat het logisch is dat er nauwelijks over BDE gepubliceerd kan worden omdat de redacties van de tijdschriften atheïstisch zijn. Bovendien zijn ze conservatief; ze hebben moeite met 'baanbrekende inzichten' over hersenen en bewustzijn. Overmijdelijk wordt Thomas Kuhn aangehaald (p.244) om te betogen dat wetenschappers conservatief zijn en abnormale bevindingen als anomalieën afdoen en in de koelkast opbergen. Die baanbrekende inzichten (verruimd bewustzijn) zijn van hemzelf afkomstig. PvL ziet zichzelf als slachtoffer van atheïstische, materialistische en conservatieve wetenschappers.
Mijn reactie:
1) Het mes snijdt aan twee kanten: Is Van Lommels onderzoek door de Lancet gepubliceerd omdat de redactie pro-religie is of vanwege objectieve kwaliteit van het onderzoek?
2) Van Lommel vergeet het speciale en moeilijke karakter van BDE onderzoek: voor de helft natuurwetenschappelijk (fysiologische omstandigheden) en voor de helft interviews, met alle moeilijkheden vandien. Er is daarom een goede reden voor de weerstand tegen BDE-onderzoek: het is nl. een experimenteel erg moeilijk toegankelijk onderzoeksgebied (in tegenstelling tot bv geheugenonderzoek, waar sucessen geboekt zijn).
3) Steeds is BDE een niet bedoeld effect van medisch handelen. Dat maakt het niet geschikt voor Nature en Science.
4) de werkwijze van Van Lommel is het negeren van grote delen mainstreamwetenschap, het onkritisch accepteren van perifere wetenschap, en het niet beantwoorden van wetenschappelijke kritiek.
5) Van Lommel heeft géén 'baanbrekende nieuwe ideeën' want zoals hij zelf schrijft in hoofdstuk 15: 'Er is niets nieuws onder de zon' (BDE is zo oud als de mensheid!).

Theologie

Vraagt U zich af wat BDE met theologie te maken heeft? Toen ik met het boek begon had ik nooit gedacht dat BDE zoveel met theologie en religie te maken had. Je verwacht het niet van een cardioloog die in The Lancet heeft gepubliceerd. Je hoeft helemaal geen associaties met Ten Have te leggen ('guilt by association'!). In hoofdstuk 15 wordt rechtstreeks een verband gelegd van BDE met de bijbel onder het motto 'Er is niets nieuws onder de zon'. Citaat: "In de christelijke traditie is een bepaalde vorm van voortbestaan na de lichamelijke dood een algemeen aanvaard principe. (...) In het OT en NT staan vele verwijzingen naar een onsterfelijk ziel en een stoffelijk, sterfelijk lichaam. (Prediker 12:6; Prediker 3:15; 2 Korintiërs 5; en 12, Matteüs 11:14)." (p.313-316). Ik zou graag van theologen en bijbelkenners willen horen of (1) de bijbel leven na de dood leert en (2) of de christelijke traditie dit accepteert. Hoe dan ook: bewijzen voor de waarheid van een natuurwetenschappelijke stelling kun je niet halen uit onderzoek naar historische bronnen. Dat levert alleen historische kennis op.

Robert Fludd: het bewustzijn van de mens

"Ook het denkbeeld dat het bewustzijn zich tijdens het leven niet beperkt tot het lichaam en de hersenen blijkt niet nieuw. Onlangs zag ik een tekening van Robert Fludd (1574/1637), een arts en filosoof die in de 17e eeuw in Engeland leefde. Reeds in die tijd veronderstelde hij dat ons intellect met alle mentale processen, onze herinneren en emoties en onze dromen en visioenen, zich voor een groot gedeelte buiten onze hersenen bevindt. De tekening toont ook duidelijk de veronderstelde energieverbindingen met ons fysieke lichaam, met name met de hersenen, en dan vooral via de kruin en het voorhoofd." (p.304)

Deze wijze van denken is typerend voor het hoofdstuk 'Er is niets nieuws onder de zon'. Hij vraagt zich niet af, wat die lijntjes en cirkels in de tekening allemaal betekenen, of je dat letterlijk moet nemen of symbolisch en hoe je dat allemaal kan testen. Nee, hij is onder de indruk van de duidelijkheid van de tekening en neemt het kennelijk allemaal letterlijk. Met name energie via de kruin en het voorhoofd! Vierhonderd jaar geleden. De wiki zegt iets anders over Robert Fludd: een natuurkundige, astroloog en mysticus, speelde een rol in de geschiedenis van de Rozenkruisers beweging. Een waarschuwing zou moeten zijn dat Fludd vele 'perpetual motion machines' had bedacht. Dat vermeldt Van Lommel niet. Een moderne wetenschapper en zeker een neuroloog zou het niet in zijn hoofd halen enig gewicht toe te kennen aan wat een mysticus uit de 17e eeuw over hersenen en bewustzijn te vertellen heeft. Van Lommel vindt het allemaal prachtig. Hij ziet het als bevestiging. Hoe diep kun je zakken?

De balans opmaken

Op zeldzame momenten beseft Van Lommel heel eventjes dat de 'materialisten' sterke troeven in handen hebben:

"Men zou ook geen subjectieve ervaringen verwachten bij zulke patiënten, omdat alle centra in de hersenen die bewuste ervaringen genereren zijn uitgevallen. Er werden ook inderdaad in de vier prospectieve studies naar BDE bij ruim 80 procent van de patiënten met een hartstiltstand geen subjectieve ervaringen gemeld." (p.147) (schuin door mij toegevoegd).

Het is echter een terloopse opmerking. Hij doet er niets mee. Verder nog een onbedoeld komische opmerking:

"Men moet kennelijk wel een goed functionerend geheugen hebben om zich een BDE te kunnen herinneren" (p.138)

Dit naar aanleiding van zijn constatering dat patiënten na langdurig coma vaker een gestoord kortetermijngeheugen hebben door blijvende hersenbeschadiging. Op de volgende pagina vermeldt hij doodleuk dat één persoon na acht jaar niet kon meedoen aan het vervolg onderzoek "door geheugenstoornissen" en 4 patiënten waren onder andere door dementie niet in staat om aan het derde interview deel te nemen (p.140). Dit alles lijkt in strijd met de beruchte uitspraak die ik in mijn blog van 10 januari citeerde ("Het is nog steeds een onbewezen hypothese dat bewustzijn en herinneringen exclusief in onze hersenen worden geproduceerd en opgeslagen").
Een veelzeggend gegeven vind ik dat er na acht jaar 11 BDE-personen overleden waren (p.140). Dat mensen overlijden is doodnormaal. Maar het is ironisch dat de dood het onderzoek naar het leven-na- de-dood moet verhinderen. Vooral omdat Van Lommel in communicatie met doden gelooft. 'Dood bleek niet dood te zijn' citeert Van Lommel een BDE-patient (p.302). Nu vormt de dood een barrière voor zijn eigen onderzoek. Onderzoekspersonen vallen weg door de dood en daarmee stopt het onderzoek (2). Dat is veelzeggend.

Die dubbelheid in zijn denken lost Van Lommel kennelijk op door twee soorten bewustzijn te postuleren: eentje die wel ('waakbewustzijn') en eentje die niet afhankelijk is van de hersenen. Van Lommel is dus geen dualist, maar een trialist! Het wordt er allemaal niet begrijperlijker op. Het frustrerende is dat Van Lommel zich al deze problemen niet bewust is. Hij ziet het onlogische van zijn redeneertrant helemaal niet. Het is mij nu duidelijk dat het woordje 'exclusief' van cruciaal belang is in het rode citaat. Het is een impliciete erkenning van het feit dat het geheugen en bewustzijn wel degelijk -ten dele- door de hersenen geproduceerd worden. Het rare is dat hij dat nooit expliciet vaststelt of meeneemt in zijn afwegingen. Een goed schrijver geeft de lezer duidelijkheid over zijn standpunt.

Waarom hebben we überhaupt hersenen?

Van Lommel probeert vooral een uitzonderlijke situatie te verklaren (stilliggende hersenen en toch bewustzijn), maar vergeet waarom we überhaupt hersenen hebben! Waarom hebben we zo'n energetisch kostbaar orgaan? Waarom hebben de hersenen miljarden neuronen en even zoveel synapsen? (p.182). We zouden pas 'verruimd' bewustzijn ervaren als dat ontzettend complexe orgaan helemaal stil ligt? Hebben we de hersenen vooral om 'verrruimd' bewustzijn te onderdrukken? De hersenen zouden 'een natuurlijke rem voor het ervaren van verruimd bewustzijn' hebben? Dat is onbegrijpelijk. Ook zijn er mensen die onderzoeken wat er met je gebeurt als je een maand in totale isolatie van de buitenwereld in een donkere diepe grot doorbrengt of wat er met je gebeurt als je zonder zuurstofmasker naar 8.000 meter hoogte gaat klimmen. Laten we eerst proberen het normale functioneren van de hersenen beter te begrijpen vóódat we ons wagen aan de hersenen onder omstandigheden waarvoor ze nooit ontworpen zijn (d.w.z. ontworpen door de evolutie).

inhoud en werkelijkheid

Er is een groot verschil tussen de inhoud van een BDE en de relatie met de werkelijkheid buiten de hersenen. Ik zou graag willen horen van Van Lommel waarom hij denkt dat een BDE naar een werkelijkheid buiten de hersenen verwijst. Ik denk niet dat mijn dromen naar een werkelijkheid buiten mijn hersenen verwijst. Alles wijst erop dat dat niet zo is. Slaap is geen extreme omstandigheid voor de hersenen, het is een natuurlijke toestand. Als een stofje als DMT BDE-achtige verschijnselen op kan wekken, waarom zou een hartstilstand-BDE wel verwijzen naar een werkelijkheid buiten de hersenen? Zelfs als een bewusteloze BDE-patiënt buitenzintuigelijk een kunstgebit heeft gezien, betekent dat automatisch dat alle 12 BDE-elementen naar de werkelijkheid verwijzen? Zelfs als een BDE een diepgaande impact op iemands leven heeft, betekent dat dat een BDE vanzelfsprekend naar een werkelijkheid buiten de hersenen verwijst? Dat zijn de cruciale vragen.

Het boek van Van Lommel gaat véél en véél verder dan het Lancet artikel. In zijn boek verlaat hij de gangbare wetenschappelijke paden, en begeeft zich op wetenschappelijk glad ijs, en onbekend terrein. Bovendien begeeft hij zich op levensbeschouwelijk en religieus terrein. Met dit boek heeft hij voorgoed BDE geassocieerd met inferieure wetenschap, reincarnatie en communiceren met de doden. Daarmee heeft hij de groep van BDE patienten in Nederland geen dienst gedaan. Integendeel: het is schadelijk voor die groep. Juist die groep die hij wil helpen. Had hij het bij een vertaling en toelichting van het Lancet artikel gehouden, dan was het waarschijnlijk nuttig voor de 'erkenning' van het verschijnsel Bijna-Dood Ervaring en zelfs interessant geweest.

Noten

1. Anderen hebben gebruik (misbruik) gemaakt van het filosofische qualia probleem: "Ook los van empirisch onderzoek kan men reeds door middel van filosofische analyse vaststellen dat concepten rond zogeheten qualia (kwalitatieve aspecten van subjectieve ervaringen) niet adequaat opgeslagen kunnen worden in de hersenen." (bron)
2. Je vraagt je af waarom niet iedereen permanent met overleden familileden in contact staat. Het komt kennelijk niet in hem op een poging te ondernemen die overleden personen te interviewen via non-lokaal bewustzijn of een medium zoals Char. Dat zou een dubbele bevestiging van het leven na de dood zijn. Als je overleden personen rechtstreeks kunt interviewen, dan heb je alles in één klap bewezen. Maar als je kijkt hoe hij in de praktijk handelt, dan gelooft hij niet in zijn eigen theorie.