evolutie.blog.com

Geheugen
In deze blogpost beperk ik mij tot het geheugen. "Hoe verklaart men het korte- en langetermijn geheugen? Hoe en waar in de hersenen zou deze bijna oneindige hoeveelheid informatie opgeslagen liggen?" vraagt Pim Van Lommel zich af in zijn boek 'Eindeloos bewustzijn' (Hfdst 9 'Wat weten wij van de functie van de hersenen'?, p.182). Zijn antwoord:

"Het is nog steeds een onbewezen hypothese dat bewustzijn en herinneringen exclusief in onze hersenen worden geproduceerd en opgeslagen. Er zijn al tientallen jaren pogingen gedaan om herinneringen en bewustzijn in de hersenen te lokaliseren, maar dit is tot nu toe niet gelukt en het is nog maar de vraag of het ooit zal lukken." (pag 173)

Onbewezen? Pogingen gedaan? Dit is de grootste en ernstigste wetenschappelijke blunder die ik tot nu toe ben tegengekomen. Wat Van Lommel hier beweert over het geheugen is lijnrecht in strijd met een hele tak van wetenschappelijk onderzoek, de moleculaire biologie van het geheugen, waarvoor Arvid Carlsson, Paul Greengard en Eric R. Kandel in 2000 de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde hebben ontvangen (zie hier de beschrijving op de offiële site van het Nobel commitee). Daar kunnen we lezen dat Eric Kandel "has demonstrated how changes of synaptic function are central for learning and memory. Protein phosphorylation in synapses plays an important role for the generation of a form of short term memory. For the development of a long term memory a change in protein synthesis is also required, which can lead to alterations in shape and function of the synapse" (4).
Eric Kandel krijgt een Nobelprijs in het jaar 2000 voor zijn ontdekking van het moleculaire mechanisme van hoe het vluchtige korte termijn geheugen wordt omgezet in het stabiele lange termijn geheugen. In 2007 beweert Pim van Lommel dat het 'een onbewezen hypothese is dat herinneringen exclusief in onze hersenen worden geproduceerd'. Ik kan me geen grotere wetenschappelijke blunder voorstellen dan beweren dat het onderzoek dat met een Nobelprijs bekroond is, onmogelijk waar kan zijn. Dit soort onderzoek doe je niet even in een paar jaar. De aanzet ligt in de jaren zeventig en begon in de jaren 80 gebruik te maken van moleculair-genetische technieken (recombinant-DNA), dat leidde tot de ontdekking van genen en eiwitten die betrokken zijn bij de vorming van het lange termijn geheugen. En dit soort onderzoek doe je ook niet in je eentje. Typerend voor Kandel is dat hij zich omringt met toponderzoekers, waarvan sommige ook een Nobelprijs hebben gekregen. Al deze ontdekkingen werden niet alleen beschreven in gespecialiseerde vaktijdschriften, maar ook in populair-wetenschappelijke boeken zoals 'Memories are made of this. The Biological Building Blocks of memory' van Rusiko Bourtchouladze (2002) en met name 'In Search of Memory: The Emergence of a New Science of Mind' (2006) van Eric Kandel zelf (1).

Computerdeskundige
Niet gehinderd door deze kennis, komt Van Lommel met het volgende bewijs:

"Simon Berkovitch, een computerdeskundige, heeft echter ook berekend de hersenen ondanks deze enorme aantallen synapsen toch volstrekt onvoldoende capaciteit hebben om de opslag van al onze herinneringen van ons hele leven met bijbehorende associatieve gedachten en emoties mogelijk te maken."(p.182)

Dat een cardioloog een computerdeskundige opvoert als expert op het gebied van de geheugenopslagcapaciteit van de menselijke hersenen is opmerkelijk, maar ik vind het uitermate symptomatisch dat Van Lommel de zeer revolutionaire conclusie zonder enige aarzeling als gezaghebbend accepteert. Verder haalt Van Lommel ook nog de neurobioloog Herms Romijn aan die 'heeft aangetoond dat de opslag van alle herinneringen in de hersenen anatomisch en functioneel onmogelijk is" (p.182). Als je dan de betreffende publicatie (2) opzoekt, dan blijkt dat Romijn een hypothese introduceert en een experimentele strategie beschrijft om die hypothese te testen. Verder komt er in de samenvatting en in de Keywords van het artikel het woord 'memory' helemaal niet voorkomt. De samenvatting van het artikel spreekt over de subjectieve bewuste ervaring van 'pain and pleasure, or perceiving colours'. Dit ziet er niet uit als een artikel dat tot doel heeft te 'bewijzen' dat de opslagcapaciteit van de hersenen onvoldoende is. Het lijkt eerder om een terloopse opmerking te gaan.


Hoe die berekening er ook uit moge zien, hij is irrelevant geworden doordat Eric Kandel en vele medewerkers hebben gevonden hoe lange termijn geheugen wordt opgeslagen. Bovenstaand plaatje uit Kandel (2007) laat zien dat het vastleggen van lange termijn geheugen gepaard gaat met anatomische veranderingen (groei van nieuwe synaptische verbindingen). Dit zijn dus harde lokale wijzigingen in tegenstelling wat Van Lommel theoretiseert over non-lokale geheugen opslag. Degenen die met concrete bewijzen van de materiele basis van geheugen komen, hebben méér bereikt dan degenen die met onbewezen hypothesen en theoretische berekeningen komen.

Groot mysterie
Zelfs als je geen verstand hebt van biologie, dan moet het feit dat het werk van Kandel en collega's bekroond is met een Nobelprijs toch een indicatie zijn voor toponderzoek. Het ironische van de zaak is dat wetenschappers als Eric Kandel precies dezelfde vragen als Van Lommel stellen: "Hoe verklaart men het korte- en langetermijngeheugen? Hoe en waar in de hersenen zou deze bijna oneindige hoeveelheid informatie opgeslagen liggen?" (p.182). Van Lommel concludeert dat het brein "een geheimzinnig orgaan" is, en de relatie hersenen en bewustzijn "nog een groot mysterie is" (p.190). Het verschil is dat Van Lommel deze vragen voor onoplosbaar verklaart en Eric Kandel ze oplost.

Exclusief
Ik wil de lezer nog de aandacht vragen voor een merkwaardige kwalificatie, nl. het woord 'exclusief' in het openingscitaat: "Het is nog steeds een onbewezen hypothese dat bewustzijn en herinneringen exclusief in onze hersenen worden geproduceerd en opgeslagen". Hij lijkt hier rekening te houden met het feit dat tenminste een deel van het geheugen lokaal in de hersenen opgelagen ligt. Maar als het aangetoond is dat geheugen gelocaliseerd is in de hersenen, -en dat doe ik in navolging van mainstream science-, dan is het zeer problematisch als Van Lommel met een geheugen en bewustzijn aan komt zetten, dat niet aansluit bij dat fysiek in de hersenen vastgelegd geheugen. Van Lommel is sowieso onbekend met de materiële basis van geheugen, laat staan dat hij is toegekomen aan het uitleggen hoe zijn niet-gelocaliseerde geheugen aansluit bij het gelocaliseerde geheugen. Laat staan dat hij een poging heeft ondernomen om aan te tonen dat de resultaten van cognitieve neurobiologen (zoals Eric Kandel) fout zijn.

Inconsistenties
Een ander probleem waarmee Van Lommel de lezer confronteert is inconsistentie van beweringen. Lezen we op pagina 173 dat het een onbewezen hypothese is dat de hersenen herinneringen opslaan, op pagina 183 lezen we dat Alzheimer patienten op den duur hun familieleden niet meer herkennen. Van Lommel weet dus dat schade in de hersenen tot geheugenverlies (d.w.z. langetermijn geheugen) leidt. Als je merkt dat feiten in strijd zijn met de claims die je eerder gedaan hebt, zeg dat eerlijk en duidelijk en ga niet van onderwerp veranderen in de trant van: 'ja, maar mentale en emotionele processen zijn niet te herleiden tot hersenprocessen' (p.184). Dat was de vraag niet. Het ging over het geheugen van Alzheimer patienten. Nuanceer je beginclaim. Als er geen consistent standpunt is, is het voor de lezer moeilijk argumenteren met Van Lommel. Hij overziet zijn eigen standpunten niet, springt van de hak op de tak, en wisselt en passant van vraagstellling.

Creationisten
De claim dat de wetenschap nog niet heeft aangetoond dat alle geheugen in de hersenen wordt opgeslagen, lijkt erg op de claim van creationisten (3): "evolutionisten hebben niet aangetoond dat alle complexe structuren ontstaan zijn door mutatie en natuurlijke selectie". Het is ondoenlijk en daarom onredelijk om te eisen dat wetenschappers aantonen dat alle geheugen in de hersenen is vastgelegd. Ze hebben overtuigend aangetoond dat zeer diverse experimenten bij mens en dier er op wijzen dat verschillende vormen van geheugen in de hersenen worden opgeslagen. Van Lommel zal met bewijsmateriaal voor zijn bewering moeten aankomen dat even solide is als dat van de neurobiologen. Termen als 'mysterie', 'geheimzinnig' treffen we aan bij Intelligent Designers en creationisten. Die termen treffen we ook bij Van Lommel aan (zie ook noot 3). Ik zeg niet dat Van Lommel een creationist is. Wel dat hij dezelfde slordige manier van werken heeft: het opvoeren van grote hoeveelheden suggestief maar oppervlakkig 'bewijsmateriaal' dat niet kritisch wordt beoordeeld en het negeren van grote delen van mainstream wetenschap.

Ongenuanceerd
Om het onderwerp van deze blogpost af te perken heb ik me beperkt tot het geheugen, en uitsluitend het geheugen van een normaal functionerend brein. Niet over het functioneren van de hersenen onder extreme zuurstof-arme omstandigheden bij Bijna-Dood ervaringen. Het geheugen komt voor in het hoofdstuk 9 'Wat weten wij van de functie van de hersenen?'. Maar zelfs wanneer Van Lommel zich met de normale functie van de hersenen bezighoudt, neemt hij al zeer controversiele standpunten in. Waarom?
Tenslotte: in zijn claim (in rood bovenaan deze post) noemt Van Lommel geheugen en bewustzijn in één adem. Hij maakt geen onderscheid. Dat heb ik bewust niet gedaan. Het nadeel is dat die (rode) claim zich niet laat nuanceren. Van Lommel kan immers niet meer zeggen 'het is een goed bevestigde hypothese dat het geheugen opgeslagen wordt in de hersenen, maar dat het bewustzijn door de hersenen geproduceerd wordt is een onbewezen hypothese'. Daarom is het een ongenuanceerde claim.


Noten

1. Het boek van Kandel is 510 pagina's, zeer gedetailleerd, bevat zowel biografische als wetenschappelijke details en vele illustraties. Moet ik echt een boek van een Nobelprijswinnaar aanbevelen? Het boek van Bourtchouladze is 232 pag. en iets 'lichter verteerbaar'. Bij het lezen van Kandel valt mij keer op keer op dat hij zich steeds omringt met de beste medewerkers die technische know-how met zich meebrengen. Ook dat is volgens mij een deel van zijn succes.
   
2. H. Romijn (2002) "Are virtual photons the elementary carriers of consciousness?'', Journal of Consciousness Studies, 9, 61-81. Het tijdschrift is niet echt gangbaar, het is geen papieren tijdschrift, het is alleen in electronische vorm beschikbaar in Nijmegen en Amsterdam.
   
3. Op pagina 186 haalt Van Lommel het boek 'The Spiritual Brain. How neuroscience is revealing the existence of the Soul' (2007) aan. Het is geschreven door M. Beauregard en O'Leary. Merkwaardigerwijs schrijft Van Lommel 'In zijn boek' daarbij O'Leary weglatend. Correct zou natuurlijk zijn: 'in hun boek'. O'Leary is verbonden aan het 'Discovery Institute', de club van de Intelligent Design beweging in Amerika (Michael Behe, William Dembski, Philip Johnson). O'Leary heeft samen met Dembski een weblog: Uncommon Descent. Een vernietigende kritiek op het boek is verschenen op het Pharyngula blog. Van Lommel weet dit misschien niet, of hij weet het wel en probeert haar weg te poetsen.
   
4. Autobiography Eric R. Kandel staat op de site van het Nobel commitee. Het is op te vatten als een samenvatting van zijn boek. Hij ontving de Nobel Prijs Physiology/Medicine in 2000 samen met nog twee anderen. Op deze pagina staat keurig uitgelegd op basis van welk onderzoek ze hun prijs verdienden (dus als je het boek niet hebt...). Tegenwoordig met het internet is informatie zo makkelijk beschikbaar.

Naschrift: Eric Kandel en Larry Squire (2001) 'Geheugen: van moleculen tot geest' dat is uitgegeven bij Natuur en Techniek. Dus zelfs in Nederlandse vertaling is het werk van Kandel toegankelijk gemaakt. Pim van Lommel heeft het niet gelezen. In de Scientific American Library is het boek Memory: From Mind to Molecules van Larry R. Squire en Eric R. Kandel (2000) verschenen.