Vrijdag, November 02, 2007

Een nieuwe kijk op de mens, altruisme en oorlog



Altruisme, het helpen van leden van de groep ten koste van jezelf, is vanouds een probleem voor het Darwinisme. Immers alles wat het aantal nakomelingen verlaagt is evolutionair nadelig. Altruisten zullen steeds minder nakomelingen hebben, degenen die geholpen worden steeds meer. Totdat er geen altruisten meer over zijn. Altruisten zouden op den duur dus moeten uitsterven. Toch zou altruisme algemeen voorkomen bij de mens.
Een deel van het altruisme probleem is opgelost door 'kin selection' (verwanten helpen). Hoewel een sucesvolle doorbraak heeft het zijn beperkingen. De beperking blijkt als je je afvraagt, hoe het helpen van niet-familie in de eigen groep wordt verklaard. Om dat te verklaren is de theorie van 'reciprocal altruism' (wederzijdse hulp) voorgesteld. Het helpen van niet-familie in de groep op basis van 'als ik jou nu help, verwacht ik dat jij mij in de toekomst helpt'. De 'reciprocal altruism' verklaring is weer een aanvulling op Darwinisme + 'kin selection'.

Maar ook deze combinatie laat nog een belangrijk en opvallend gedrag buiten beschouwing. Een belangrijk en interessant onderzoek in Science van 26 Oktober heeft daarop op gewezen. En dat is jezelf opofferen door vreemdelingen te bestrijden: 'parochial altruism'. Een voorbeeld is het leger (militairen). Als je vreemdelingen bestrijdt, dan profiteert de hele groep ervan. Dat is méér dan alleen familieleden, en méér dan personen waar je ooit een wederdienst van kan verwachten. Ze kennen jou niet en jij kent ze niet. Dus, een bij mensen veel voorkomend gedrag kon niet worden verklaard door Darwinisme + kin selection + reciprocal altruism.

Jung-Kyoo Choi en Samuel Bowles hebben nu dus een derde uitbreiding van het Darwinisme voorgesteld. De computersimulaties van deze twee onderzoekers tonen aan dat dat de combinatie van altruisme-binnen-de-groep en agressie tegen mensen buiten de groep evolutionair kan ontstaan en voordelig kan zijn. Dus twee gedragingen die opzichzelf nadelig zijn, kunnen in combinatie voordelig zijn. Met name bij voedselschaartste en conflicten over de schaarse hulpbronnen, kunnen er groepen ontstaan met zelfopofferende individuen. De groep met de meeste 'altruistische soldaten' zal het winnen. Het voordelig effect zit dus op het niveau van de groep, en niet op het individuele niveau.

Historsiche data wijzen erop dat het onbetrouwbare klimaat gedurende 125.000 - 10.000 jaar geleden, voor perioden van voedselschaarste heeft gezorgd en voor veel conflicten tussen groepen. De onderzoekers hebben geprobeerd deze situatie te simuleren.
Een paar aannames en definitie's:
In de computermodellen werden vier type mensen gedefinieerd:
 1. oorlogzuchtige altruisten (PA=Parochial Altruists)
 2. vredelievende altruisten (TA=Tolerant Altruists)
3. vreemdelinghatende egoisten (PN=Parochial+Nonaltruists)
4. vredelievende egoisten (TN=Tolerant+Nonaltruists).
 Verder werd er vanuit gegaan dat dat altruisme (of gebrek daaraan) en
vreemdelinghaat (of gebrek daaraan) twee genetisch onafhankelijke eigenschappen zijn.
Groepen met de meeste oorlogzuchtige altruisten hebben de grootste kans om te winnen.
En zo worden er nog een aantal 'spelregels' in het artikel genoemd.
Conclusie: de recente uitbreiding van de Darwinistisch verklaring van altruisme gaat verder dan de vorige twee en voorspelt dat in menselijke samenlevingen zelfopoffering ten behoeve van de eigen groep en gericht op het bestrijden van andere groepen die dezelfde schaarse voedselbronnen claimen, een grote kans heeft te evolueren. Het laat zien waarom menselijk gedrag zo sterk bepaald wordt door het feit of iemand wel of niet lid van de groep is. Met andere woorden: waarom de bereidheid, ja zelfs enthousiasme om oorlog te voeren zo diep verankert in onze genen lijkt te liggen. Tenslotte zeggen de auteurs nog "Whether this account is plausible is an empirical question". Klopt, want het gaat hier over een computermodel.

De altruisme-verwantenselectie discussie van Woudenberg is gedateerd: kin selection is meer dan 40 jaar oud! Nu is het dus niet meer adequaat om je te beperken tot kin selection, omdat er aanvullende mechanismen zijn ontwikkeld!

Wat mij betreft werpt dit onderzoek ook licht op het feit waarom religieuze groepen elkaar het licht in de ogen niet gunnen: andere kerken behoren immers niet tot de eigen groep. Andere kerken zijn concurrenten, omdat ze hetzelfde doel nastreven: zoveel mogelijk leden werven en aanspraak maken op de enige ware leer. Daarom is het niet toevallig dat kerken mensen uit elkaar drijft in plaats van verenigt. Hetzelfde geldt voor voetbalclubs. Pleisotcene emoties komen boven. Scheidslijnen lopen niet volgens theisme-atheisme, maar dwars door het monotheïsme heen. Gereformeerden, hervormden, katholieken plus onderverdelingen, gedragen zich volgens de Darwinistische principes van Choi en Bowles. Dat is: 'ingroup altruisme + outgroup hostility'. De auteurs gebruiken onthullend genoeg het woord 'parochial' (parochiaal!). Als je niet bij onze groep hoort, dan ben je de vijand. Ook zefmoordaanslagen zijn verklaarbaar in deze context. Natuurlijk bestonden er geen 'gergems' in het Pleistoceen! De kerken, net als militairen en ander groeperingen, hebben echter héél goed begrepen hoe ze met indoctrinatie Pleistocene emoties kunnen exploiteren. Dat is de culturele laag bovenop de biologische laag. Recentelijk zag ik op TV een Amerikaanse soldaat die het niet treffender onder woorden kon brengen: "Mijn geloof in God, de liefde voor mijn familie en voor mijn land, houdt me op de been".
Kortom: Choi en Bowles hebben een belangrijke nieuwe ontwikkeling voor het verklaren van de vele vormen van menselijk altruisme in gang gezet.


-De illustratie is afkomstig uit de 25th anniversary edition van Edward O. Wilson (2000) Sociobiology, pag 107 en toont de verschillende niveaus van selectie. Dat laatste is van belang in het besproken onderzoek.
-Jung-Kyoo Choi and Samuel Bowles (2007) 'The Coevolution of Parochial Altruism and War', Science, 26 October 2007.
-Holly Arrow (2007) 'The Sharp End of Altruism', dit is een erg nuttig begeleidend kommentaar in Science.
Posted by Gert Korthof at 14:29:50 | Permanent Link | Comments (58) |
Replies
1 2 3 4 5 6
1 - – Gert, hoe interessant ik jouw bijdrage ook vind - wat betreft de derde verklaring van altruïstisch gedrag - de wijze waarop jij denkt dat die derde verklaring ook religieus gedrag en andere vormen van groep-tegen-groep-gedrag, vind ik net zo wetenschappelijk als Freuds psychoanalyse. Dit is dus ook het punt wat ik op mijn weblog tegen dat boek van Verburgh heb aangedragen: ja, het verklaart het prachtig, maar waar blijft het empirische bewijsmateriaal dat dit ook daadwerkelijk zo is? Dergelijke wijzen van verklaren hebben een zekere plausibiliteit voor mensen die toch al tegen bepaalde vormen van groepsgedrag (zoals religie) zijn. Maar ze zijn niet falsifieerbaar en dus zijn het pseudowetenschappelijke claims. Ook Freuds psychoanalyse was zo flexibel dat het alle vormen van menselijk gedrag vanuit een seksuele interpretatie kon verklaren. En gezien onze huidige samenleving (MTV-videoclips, billboards, etc.) vind ik veel van Freuds verklaringen zeer plausibel: het draait allemaal om seks. Maar tegelijkertijd is Freuds theorie zo flexibel dat het ALLES kan verklaren. Maak alsjeblieft van Darwins theorie niet zo'n theorie-van-alles-en-dus-niets, want daarmee doe je de evolutietheorie m.i. meer kwaad dan goed... (Comment this)

Geschreven door Taede A. Smedes at 2007/11/02 - 15:43:12
2 - – Dank je Taede, voor je supersnelle reactie. 1) "mensen die toch al tegen bepaalde vormen van groepsgedrag (zoals religie) zijn ": als je religieus groepsgedrag probeert te verklaren, ben je dan tegen religie??? 2) wat val je aan: het feit van het bestaan van kerkelijke groeperingen die elkaar het licht in de ogen niet gunnen, of de verklaring van dat feit, of allebei? 3) Ik heb het niet over Freud gehad. Dus daar reageer ik niet op. (Comment this)

Geschreven door gert korthof at 2007/11/02 - 15:58:45
3 - – Eigenlijk wilde ik net op de vorige post reageren met de vraag of de evolutieleer al levens had geëist van mensen die zich daartoe niet wensten te "bekeren", zoals dat bij het christendom "meer dan één maal" is gebeurd, toen ik deze nieuwe post zag. Als je dit soort gedrag buiten de religieuze bewegingen haalt, heb je het gewoon over netwerken. Dat kan van op meer of minder grote schaal plaats vinden; op congressen worden er ook wel cursussen "social networking" aangeboden, driewerk bah! trouwens daarvoor. Waar gaat het dan om? Sociale mobiliteit bijvoorbeeld, via via terecht komen bij de juiste persoon die iets voor je kan doen, of in de buurt rondhangen van iemand die wat meer getalenteerd is dan je zelf bent in de hoop dat dat zijn afglans heeft op jou. Ja, je moet toch wat nu de veel rigidere principes van de standenmaatschappij hebben plaats gemaakt voor de klassenmaatschappij. Wat Gert beschrijft, is er in elk geval al heel lang geweest, is het niet in de vorm van (godsdienst)oorlog voeren dan wel in de vorm van huwelijkspolitiek van de meest vooraanstaande personen van de diverse groepen. Zelf heb ik er een hekel aan, maar het staat een ieder vrij zich zijn eigen idee daarover te vormen, maar je komt in elk geval niet aan de ethiek voorbij! (Comment this)

Geschreven door Andantinaa at 2007/11/02 - 17:48:05
4 - – Hallo Gert, (1) je bent dan niet tegen religie, maar evolutionaire verklaringen hebben voor veel atheïsten een plausibiliteit, die de verklaring een bijna magische aantrekkingskracht verleent en religie reduceert tot groepsgedrag. Alsof religie LOUTER groepsgedrag is. (2) Mijn punt was - en daarmee kom ik direct ook bij (3) - dat je met het Darwinisme ook prachtige "just-so stories" kunt maken, die prachtig klinken, sluitende verklaringen lijken, maar uiteindelijk ijle luchtkastelen blijven, omdat ze pseudowetenschappelijke claims zijn, net zoals Freuds theorie een pseudowetenschap was. Jij past die derde altruïsme-theorie toe op religie alsof het zo'n theorie-van-alles is, waarbij je het gevaar bestaat dat je religie reduceert tot louter groepsgedrag en iedere intellectuele uitwerking daarvan (bijv. een theologie) tot epifenomeen reduceert. Dat is pseudowetenschap, geen wetenschap. En mijn punt is nu: jij bent een vervent verdediger van Darwins evolutietheorie. Prima! Maar hou die theorie dan zuiver en besmet haar niet met pseudowetenschappelijke claims zoals Wilsons sociobiologie e.d.

Jij reageerd op mijn weblog dat ik misschien kritischer op het boek van Verburgh zou moeten zijn. Ik ben dat geweest, precies op het punt van die evolutionistische "just-so stories". Maar jij bouwt hier net zo'n "just-so story" van religie op. Ik kan in dat geval niet anders dan reageren. (Comment this)

Geschreven door Taede A. Smedes at 2007/11/02 - 18:21:05 in reply to: 2
5 - – Taede, wat de onderzoekers beschreven dat, onder bepaalde aannames, een gedragstype nl. met gevaar voor eigen leven de vijand bestrijden een grote kans heeft te evolueren en daarmee wordt het een verklaring voor het verschijnsel oorlog. Wat de rol van cultuur daarbij is, is nog niet onderzocht. Ik laat de theologie hier buiten beschouwing, ik let hier alleen op het gedrag van mensen. Ik heb niet alleen religie genoemd maar ook voetballen. Parochial altruism is een eigenschap die geacht wordt voor de hele mensheid te gelden. De grenzen van de groep kunnen makkelijk samenvallen met de religie. Een religie kan een groep samenbrengen en zich afzetten tegen andere groepen met een andere religie. Zo moeilijk is dat niet. Als je je alleen tot de vaderlandse geschiedenis beperkt (754 Bonefatius bij Dokkum vermoord, kruistochten en andere veroveringstochten, etc,etc) dan weet je godsdienstoorlogen een behoorlijke impact hebben gehad op onze vaderlandse geschiedenis en de wereldgeschiedenis. Dus het is bepaald geen just-so story om dat op religies toe te passen. Maar het blijft mijn toepassing van parochial altruism, niet van de auteurs in Science. Maar ik vindt niet dat het een vergezochte toepassing is. tenslotte, ik heb nergens religie gereduceerd tot louter groepsgedrag. De rol van de theologie mag jij beschrijven. (Comment this)

Geschreven door gert korthof at 2007/11/02 - 22:51:10 in reply to: 4
6 - – Ik navolging van Taede moest ik ook meteen denken aan just-so-stories toen ik deze post las. Ik ben erg benieuwd hoe deze hypothese empirische toetsing zal gaan doorstaan. Dan pas kunnen we haar op waarde schatten. Desalniettemin is het een interessante hypothese.

Wat verklaringen voor religie betreft, ben ik altijd een beetje huiverig. Ik weet dat atheïsten hier dol op zijn en dat ze vaak met veel te simplistische verklaringen komen. Religie is een zeer complex verschijnsel dat mijns inziens niet met één hypothese te verklaren valt.

De overeenkomsten tussen fanatieke aanhangers van een voetbalclub en de fanatieke aanhangers van een religie is striking. Beide zijn vormen van tribalisme. Dit heb ik aan den lijve ondervonden toen ik, puur uit antropologische fascinatie, naar het Ajax-stadion (vlak bij mij in de buurt) ben gegaan om daar voor, tijdens en na de wedstrijd de sfeer te proeven. Erg leuk om een keer te doen, totdat de extremisten (hooligans) de kop op steken en je moet rennen voor de chargerende ME! (Comment this)

Geschreven door Bart Klink at 2007/11/03 - 00:19:30
7 - – Bart Klink, 1) het is niet zo maar een hypothese, het zijn uitgebreide computersimulaties. 2) de toepassing op religieuze groepen is voor mijn rekening en staat niet in Science. Waarom zou dat niet van toepassing zijn? (Comment this)

Geschreven door gert korthof at 2007/11/03 - 09:43:45 in reply to: 6
8 - – gert korthof, je schrijft: [Wat mij betreft werpt dit onderzoek ook licht op het feit waarom religieuze groepen elkaar het licht in de ogen niet gunnen: andere kerken behoren immers niet tot de eigen groep. Andere kerken zijn concurrenten, omdat ze hetzelfde doel nastreven: zoveel mogelijk leden werven en aanspraak maken op de enige ware leer. Daarom is het niet toevallig dat kerken mensen uit elkaar drijft in plaats van verenigt. Hetzelfde geldt voor voetbalclubs. Pleisotcene emoties komen boven. Scheidslijnen lopen niet volgens theisme-atheisme, maar dwars door het monotheïsme heen.]

Over het feit dat gelovigen elkaar [soms wel en soms niet] het licht in de ogen niet gunnen hoeven we niet te twisten.

Het probleem is echter -mijn hypothese- inherent aan de manier waarop wij kennis verwerven.

Je hebt overtuigingen nodig om je leven in te richten. Deze overtuigingen zijn onmisbaar om gedrag te genereren. Een mens investeerd veel tijd en moeite in het ontwikkelen van een dergelijke visie. Omdat dergelijke visies enorm veel informatie bevatten (ze zijn niet kunstmatig: ze moeten je vooruit helpen in het echte leven), is de kans groot dat dergelijke visies van elkaar afwijken. Je zult dus vaak mensen tegen komen die er anders over denken dan jij. Het is echter ondoenlijk om steeds je mening te herzien (je hebt immers veel tijd en moeite geinvesteerd?).

Het is dus economischer om je te verzetten tegen meningen die niet overeenstemmen met jouw mening. Voorbeelden? -Wijzelf.

Wij discussieren nu al twee jaar onafgebroken op dit forum en bijna niemand heeft zijn mening ingrijpend herzien. Bart is nog atheist, Gert Korthof is scientist, Martin is scientist, Taede gelooft nog steeds dat wetenschap en geloof in God volkomen gescheiden zijn, Gerdien bekleedt nog steeds haar delicate middenpositie, Simon is nog steeds theist, en ik ben nog steeds een theist zonder geloof. Hoe hebben we elkaar gevonden! (Big Smile!)

Hoe dan ook: je kunt, gezien de forse investeringen, van een feyenoord supporter niet vragen of hij ajax wil steunen, en dit geldt voor alle standpunten en alle groeperingen.

Ik zou het dus niet zoeken in evolutionaire verklaringen, maar in cognitieve: dat is wat dichter bij huis. (En let op: je kunt je nu nog bedenken, want je hebt nog niet zo heel veel energie gestoken in je nieuwe theorie ;-) (Comment this)

Geschreven door Jan Riemersma at 2007/11/03 - 10:15:59 in reply to: 7
9 - – gert korthof, 1) Computersimulaties bieden een voorzichtige onderbouwing van de hypothese, maar is nog verre van empirische toetsing. Simulaties zijn altijd simplificaties van de werkelijkheid en ik weet uit eigen ervaring dat ze niet altijd overeenkomen met de werkelijkheid die ze proberen te simuleren. Nogmaals: het is een interessante hypothese en de simulaties vormen een bevestiging ervan, maar ik wil graag nog wat meer zien. De tijd zal dat uitwijzen. 2) Het zou heel goed van toepassing kunnen zijn (ik denk zeker dat je daar een goed punt hebt), maar ik denk niet dat het een complete verklaring is voor het fenomeen religie. (Comment this)

Geschreven door Bart Klink at 2007/11/03 - 23:52:13 in reply to: 7
10 - – Jan Riemersma, je geeft een heel andere, interessante kijk op de zaak. Ik zie het zo: je geeft géén alternatief, maar een aanvulling. Wat jij geeft is niet in strijd met wat ik zei. Cognitie is geen vervanging van emotie, maar is een culturele bovenlaag bovenop de emotionele laag die de mens ge-erfd heeft. Wat ik betoogde is dat parochial altruism de emtionele benedenlaag is waarop religieuze groeperingen zich nestelen. Het parochial altruisme wordt aangesproken door de religieuze verscheidenheid. De grenzen van de religieuze wereldvisies worden de grenzen van de groep, de grenzen van een kerk. Religieuze individuen identificeren zich met een religieuze opvatting, en daarmee met een groep. Die groepen bouwen hun eigen kerken, om hun groepsband te versterken en zich van andere groepen te onderscheiden. Ze bouwen niet één kerk, waarbinnen ze van gedachten wisselen over een verscheidenheid aan visies. Nee ze splitsen zich van elkaar af. En op dat moment nemen Pleistocene emoties bezit van die groeperingen. Ze brengen hoge kosten (het is zeer oneconomisch dat iedere groep een eigen kerk bouwt) en laten duidelijk merken dat andere kerken het fout hebben, en bestrijden die anderen. Denk maar aan het begrip 'ketterij': een met emotie beladen begrip. Zonder emotie betekent het begrip niets. Jan, jij doet net alsof kerken academische of filosofische discussieclubjes zijn. Maar: er is maar één academische filosfische discipline waar alle problemen gediscussieerd worden en niet duizenden.

De paradox zit hierin: Er is maar één universum, dat maar door één god gemaakt kan worden. Alle gelovigen geloven in die ene God, die bovendien alwetend is. Dat moet een eenheid geven onder alle gelovigen. Dat is er dus niet. Als het gaat om unieke historische gebeurtenissen zoals een god die de cosmos schiep, aarde, planten, mensen, dieren dan is er maar 1 theorie die correct kan zijn. Heb je daar een verschiedenheid van visies, dan klopt er iets niet.
Historisch gezien hebben het aantal christelijke kerken zich vermenigvuldigd. Mij heeft het verbaasd dat Gerdien geen overeenkomst kon bedenken tussen haar geloof en dat van de CU (terwijl het allebei met het label 'gereformeerd' wordt aangeduid, dus een sub-sub-groep vh christendom, die dus sterk verwant zouden moeten zijn). Dat is veelzeggend. Er is veel meer over die paradox te zeggen. Er klopt nog veel meer niet aan. Hét grote verschil met het wetenschappelijk wereldbeeld is dat alle theorieen binnen één globale wetenschappelijk wereldgemeenschap bediscussieerd worden, en dat er geen duizenden verschillende, elkaar bestrijdende, universiteiten worden opgericht. De kerken daarentegen hebben helemaal niet eens de behoefte om één wereldkerk te vormen (Simon: eenheidsworst!). En dat verklaar ik met 1) parochial altruism 2) er is geen theologische beslismethode om uit te maken welke theologie de juiste is. Over investeringen in wereldbeelden, en de daaruitvolgende weerstand tegen verandering van wb: dat klopt in hoge mate. Maar: we hebben in de afgelopen 1,5 jaar: enorm veel geleerd! Die investering in wereldbeelden is een intellectuele bovenlaag op een sociale dimensie. Investeren in een wereldbeeld is vergelijkbaar met investeren in een groep. Loyaal zijn aan een wb is loyaal zijn aan de groep. Je identificeert je met de groep met hetzelfde wb als jezelf, en HELPT dat wb te bouwen, waardoor je de groep HELPT en je BESTRIJDT het concurrerende wb waardor je symbolisch de concurrerende groep bestrijdt. De cognitieve component waarop jij focussest is maar één component. Jij kunt met pure cognitie niet verklaren waarom issues als evolutie, homo's, condooms, sex voor t huwelijk, abortus, euthanasie, vrouwenrechten, vloeken, zondagsrust zulke diepe emoties oproepen in kerkelijke groeperingen. (Comment this)

Geschreven door gert korthof at 2007/11/04 - 11:51:19 in reply to: 8
Schrijf een reply






1 2 3 4 5 6