Frans de Waal: Een tijd voor empathie
Alweer een boek over altruïsme en moraal van Frans de Waal? Dat sla ik voorlopig maar even over, dacht ik in eerste instantie. Maar ik zag het liggen in de boekhandel en heb het toch maar meegenomen. Inderdaad, net als in zijn vorige boeken, vertelt de Frans de Waal vele anecdotes over diergedrag en komt hij met de nieuwste inzichten uit recente gedragsexperimenten met apen, olifanten en dolfijnen. Echter, de bedoeling van dit boek is ‘wat de natuur ons leert over een betere samenleving’ (=subtitel van het boek) en niet inzicht in diergedrag op zich. Hij vergelijkt de menselijke maatschappij met die van apen. “We kunnen de menselijke conditie niet begrijpen door slechts enkele eeuwen terug te kijken, we moeten miljoenen jaren terug kijken”. Apen en mensapen leven al miljoenen jaren in groepen, dus zij zullen lang voordat de mens ten tonele verscheen, een manier gevonden hebben om in vrede met elkaar te leven. Hoe doen zij dat? Zijn zij succesvol? En hoe brengt de mens het er van af vergeleken met ‘domme’ apen?
perspectief van een bioloog
Het perspectief van een bioloog op de samenleving verschilt van dat van een socioloog, een econoom, een historicus of een politicoloog. Het verschil zit er in dat een gedragsbioloog naar emoties als empathie, medegevoel, rechtvaardigheidsgevoel kijkt, en niet naar ingewikkelde menselijke uitvindingen zoals kilometerheffing, belastingstelsel, uitkeringsbeleid of bonusregelingen.
De menselijke samenleving tot de essentie teruggebracht is gewoon een groep mensen die moeten samenwerken. Op dat niveau is het mogelijk en nuttig de menselijke samenleving met die van dieren te vergelijken. Het werkt zeer verhelderend om alle complexe zaken er uit te filteren.
Mens – dier
Is de mens superieur aan dieren? Volgens sommige wetenschappers is de mens uniek omdat hij als enige grootschalige samenwerking aangaat met niet-verwanten (p.201). Presteert de mens werkelijk beter in samenlevingen? Hoe dan? Zijn we intelligenter? Helpt intelligentie wel? Waaruit blijkt dat dan? Alleen al de vraag stimuleert tot nadenken. Daarom kunnen we sowieso iets leren van die vergelijking. Als dieren het kunnen, moeten wij, met 3x grotere hersenen (2), het zeker kunnen! Als dieren gelijk of beter presteren, dan moeten wij ons schamen! Ik schaam me vaak voor de menselijke soort, en kijk met gepaste bewondering naar dieren, zonder ze te idealiseren.
Diagnose van onze samenleving
In zijn boek Een tijd voor empathie geeft Frans de Waal voorbeelden uit de recente economische crisis: de zelfverrijking van managers, bankdirecteuren, directeuren van autofabrieken. Daar kunnen nog vele, helaas vele, voorbeelden aan toegevoegd worden. Denk alleen maar aan tv programma’s zoals ‘Op de bon’, ‘Opgelicht’, ‘Opsporing verzocht’, ‘De rijdende rechter’, ‘Blik op de weg’, ‘Wegmisbruikers’, ‘Kassa’, ‘Radar’, ‘Knelpunt’, ‘Missers’, ‘Ombudsman’, ‘Keuringsdienst van Waarde’, etc, etc. Deze programma’s signaleren week in week uit een onophoudelijke stroom misstanden in onze samenleving. Het zijn symptomen van een ongezonde samenleving waarin er grondig iets mis is met eerlijkheid en wederzijds vertrouwen.
Ik geef slechts één voorbeeld om duidelijk te maken wat ik bedoel: het programma Missers dat ernstige medische fouten aan de orde stelt. Een bijna standaard ervaring van de slachtoffers van medische fouten is dat de betreffende arts of ziekenhuis geen excuses wil aanbieden, en daarom beide partijen dwingt tot een juridische gevecht, medische tuchtraad, etc. Een voorbeeld van gebrek aan empathie. De slachtoffers willen primair nooit geld, maar medeleven en empathie. Wanneer dat niet lukt, en dat is helaas structureel, volgt escalatie tot het juridische circuit. Empathie is structureel uitgebannen uit dat systeem. Empathie moet structureel ingebouwd worden.
Wederzijds vertrouwen, eerlijk delen
De Waal geeft verbazingwekkende voorbeelden van wederzijds vertrouwen bij dieren (poetsvissen, p.187) en kapucijnapen in Costa Rica. Mijn reactie: als zelfs poetsvissen en hun klanten wederwijds vertrouwen kunnen opbrengen, dan schaam ik mij voor de vele wanprestaties van de menselijke soort. Verder vertelt de Waal over eigen experimenten met kapucijnapen, waaruit blijkt dat ze een afkeer hebben van ongelijke verdeling van beloning/voedsel (druiven t.o.v. komkommer). Prachtig! Onthullend! Leerzaam! Chimpansees delen voedsel, vooral als erom gevraagd wordt door groepsleden. Meestal protesteert een dier als het te weinig krijgt, maar heel soms voelt een dier (een bonobo, p.211) zich ongemakkelijk als het te veel krijgt! Dat is een topprestatie voor een ‘dom’ dier met 1/3 van onze hersenomvang.
Conclusie
Ik denk dat ik De Waal met deze conclusie zal instemmen: onze samenleving is eigenlijk te groot en te complex geworden voor onze emoties, gevoelens, instincten die ontstaan en aangepast zijn voor groepsgroottes van enkele tientallen (1). Hij concludeert: we moeten de reikwijdte van medeleven vergroten (p.225). We moeten op zoek naar mechanismen die het functioneren van empathie onderdrukken (zie mijn voorbeeld Missers), die blokkades opheffen en empathie structureel een kans geven. Het wordt tijd dat ook de biologie empathie serieus neemt. Onze samenleving moet gebaseerd zijn/worden op elementaire waarden als empathie, eerlijk delen en wederzijds vertrouwen. De menselijke soort is van nature tot méér in staat dan conflicten ‘oplossen’ via de rechter. Dieren kunnen ons -hoe dan ook- een spiegel voorhouden.
Sterk aanbevolen voor iedere politicus, manager en iedereen die enige verantwoordelijkheid draagt in onze maatschappij.
- Deze conclusie lijkt een beetje op de conclusie dat onze eet-instincten ontwikkeld zijn in een tijd van schaarste, maar in een tijd van overvloed onaangepast zijn
- 3x groter ten opzichte van chimpanzee
Bronnen
- Frans de Waal (2009) ‘Een tijd voor empathie. Wat de natuur ons leert over een betere samenleving’, Uitgeverij Contact (derde druk!)
- VPRO boekenprogramma 29 nov 2009. (over het boek ‘Een tijd voor empathie’).
- Profiel van Frans de Waal 22 nov 2009 (34 min) (HUMAN, IKON, KRO)
- Tinbergenlezing Frans de Waal 15 april 2007
- Frans de Waal op KNAW bijeenkomst 6 nov 2006
Met dank aan de leden van de HV-afdeling Zeist voor een kritische discussie.
Zondag 24 jan: inleiding van de tekst ietsje aangepast.
tags: boeken
Gert, zoals De Waal en ook anderen opmerken zijn de grote monotheïstische religies allemaal in de woestijn ontstaan, met als gevolg een zeer beperkt beeld van de biodiversiteit en de rol van de mens in het geheel. De hele aarde zien als ondergeschikt aan het welzijn van de mens is een positie die je bij veel religieuzen en ook niet-religieuzen die onbewust de aannames van hun cultuur overnemen, kunt aantreffen. Daarom als het mag ook dit citaat uit het belangrijke boek van De Waal:
“Voor de darwinist is niets logischer dan emotionele continuïteit. In laatste instantie geloof ik dat de afkeer om over emoties van dieren te praten minder met wetenschap dan met religie te maken heeft. En niet met een willekeurige religie, maar juist met religies die ontstaan zijn ver van dieren die op ons lijken. In het regenwoud, waar het vol zit met apen en mensapen, heeft nog nooit een cultuur een religie voortgebracht die de mens buiten de natuur plaatst.”
(p. 228, 1e druk)
Engelbert, “De hele aarde zien als ondergeschikt aan het
welzijn van de mens is een positie die je bij veel
religieuzen en ook niet-religieuzen die onbewust de
aannames van hun cultuur overnemen, kunt aantreffen”
Er is een prachtig boek over de veranderende houding ten
opzichte van de natuur en dieren van 1500-1800 in Engeland:
Man and the natural world changing attitudes in England
1500-1800 van de historicus Keith Thomas, die op
indrukwekkende wijze de erosie van het anthropocentrische
wereldbeeld aan de hand van vele citaten documenteert.
Je citaat is prachtig! Over hoe christenen over dieren
denken: ik zag op Man bijt hond een kijkje in het leven
van een simplistisch christelijk gezin, waarvan de moeder
de one-liner verkondigde: “Beesten hokken, mensen huwen”.
Dit was hun van god gegeven wijsheid om hun 3 dochters
ervan te weerhouden sex te hebben voor het huwelijk!
Hier zie je de minachting van dieren ten top! Niet ‘dieren’, maar
‘beesten’, om ze nog verder naar beneden te trappen. Merk op:
ze had een schoothondje in haar armen! De tegenstelling werd
door haar niet opgemerkt! NB: het huwelijk is een door
mensen uitgevonden regel, vervolgens constateren ze dat dieren
daar niet aan voldoen, en vinden dat een reden om ze te
minachten en ons zelf superieur te vinden. Christendom gaat
goed samen met domheid.
Zij had ook nog kunnen toevoegen, wij doen sex niet in het
openbaar, dieren wel.
Wat dacht je van deze variant:
Vraag: waren Adam en Eva getrouwd? Niet? dan waren hun kinderen onwettig. En al hun nakomelingen. De hele mensheid dus.
Gert, ik kende het boek van Thomas niet, maar wat erover heb kunnen vinden klinkt veelbelovend!
Als de eerste christenen zich wat beter hadden verdiept in het epicurisme, in plaats van het – op basis van een verkeerde interpretatie – met geweld te bestrijden, zouden we een heel andere seksuele moraal hebben gehad.
Juist in het van christendom vergeven Texas zijn er meer echtscheidingen, ongewenste zwangerschappen (al dan niet van minderjarigen) en illegale abortussen, dan in de wat meer liberale staten.
Als zo’n vrouw nog zou zeggen: ‘Ik wil niet dat mijn dochters zwanger raken, voordat ze gaan trouwen’, dan zou ik daar nog begrip voor kunnen opbrengen. Maar laat haar dan om te beginnen haar kinderen eens een goede seksuele voorlichting geven.
Ik ben het echter veel meer eens met Karen Armstrong dan met mensen als Dawkins of Harris. “Religion is here to stay”, zoals ze zegt. Ik hoorde Midas Dekkers een tijdje geleden bij Pauw en Witteman beweren dat ‘religie een foutje van de evolutie is’. Dat verbaasde me erg van een evolutiebioloog. De nadelen die kleven aan het op twee benen lopen liegen er ook niet om, maar wie zou dat een foutje van de evolutie noemen? Religie is in mijn ogen net als kunst en wetenschap een virtuele wereld, het gevolg van de evolutie van wat men de Theory of Mind noemt. Deze natuurlijke neiging misbruiken om macht te verkrijgen over mensen is verkeerd – en seksuele repressie speelt daarin helaas vaak een rol. Volgens mij ligt de oplossing echter niet in het ‘wetenschappelijk’ aantonen van de onjuistheid van religie, maar in het veranderen van de omstandigheden, zodat deze virtuele wereld beter aansluit bij de andere die wel evolueren.
“Religion is here to stay”: ‘religie’ is te vaag. Valt ietsisme onder religie?
Dan is het niet zo verwondelijk dat ‘religie’ blijft bestaan.
“‘wetenschappelijk’ aantonen van de onjuistheid van religie”:
als religie ook YEC (Young Earth Creationism) inhoudt, dan moet de wetenschap dat zeker bestrijden.
[ik voer deze comment nogmaals in, de vorige is kennelijk verdwenen]
God, Allah, JWHW, Brahman, allemaal uitingen van ietsimse inderdaad. We verwarren makkelijk politieke macht met legitimiteit. De vormen die ons denken aanneemt om het leven zin of structuur te geven zijn velerlei. De betere vraag is niet: is het waar?, maar: is het goed?