evolutie.blog.com

“Maar waarom zouden we in een wereld willen leven met zowel de grote bonte specht als de middelste bonte specht? … Maar die spechten zijn nauwelijks van elkaar te onderscheiden, en bijdragen aan een gevarieerde wereld doen ze in mijn ogen nauwelijks” (Bas Haring, 1)

Bas Haring is een biodiversiteitscepticus. Hij twijfelt aan het nut van de Middelste bonte specht want we hebben al de grote bonte specht! Bas Haring twijfelt aan het nut van de Balispreeuw, want we hebben al gewone spreeuwen (p.88). Bas Haring twijfelt aan het nut van 8000 soorten gras (p.89). Wat is het nut van 25.000 soorten wormen? (p.89). Het uitroeien van de Amerikaanse bison vond Bas Haring geen enkel probleem (20 april). In eerdere blogs besprak ik levensbeschouwelijke bezwaren tegen dit soort scepticisme (8 april), de relatie biodiversiteit en menselijke gezondheid (14 april), de relatie tussen biodiversiteit en de evolutietheorie (6 mei en 11 mei). In dit blog neem ik een concreet geval onder de loep.

Laten we eens inzoomen op een voorbeeld dat Bas Haring noemt: de Grote bonte specht (Dendrocopos major) en de Middelste bonte specht (Dendrocopos medius). Ter vergelijking en om het beeld compleet te maken zet ik de Kleine bonte specht Dendrocopos minor er naast (Bas Haring noemt die niet). Alledrie komen in Nederland voor. Wereldwijd kent het genus Dendrocopos 35 soorten en vele ondersoorten. Zo zien ze er uit:

Grote bonte specht              Middelste bonte specht   Kleine bonte specht.
Dendrocopos major             Dendrocopos medius       Dendrocopos minor



bronnen: 1. afbeeldingen: soortenbank. 2. Nederlands verspreidingskaartje: ‘Atlas van de Nederlandse Broedvogels’ (1979). 3. Europese verspreiding: Lars Jonsson (1993) (2)

Zijn die spechten nauwelijks van elkaar te onderscheiden zoals Haring stelt? Ja, voor leken. Maar voor Nederlanders zijn Chinezen ook moeilijk te onderscheiden. Dus, wat zegt dat? Wat bewijst dat? Je hebt zeker geen universitaire opleiding nodig om de drie soorten te onderscheiden. Er zijn ondubbelzinnige kenmerken die onderscheid mogelijk maken. Met een goede vogelgids (2), verrekijker, geduld en oefening is het best te doen. Bovendien zijn er méér kenmerken dan de uiterlijke. Het gedrag verschilt, de voorkeur voor bepaalde boomsoorten, voedsel, de geografische verspreiding, en de aantallen (zeldzaamheid).

Het unieke van de Middelste bonte specht
Zoals de kaartjes laten zien hebben de Grote bonte en Middelste een totaal verschillende verspreiding. De Grote bonte specht heeft het grootste verspreidingsgebied en is algemeen in Nederland. De Middelste bonte specht is zeer zeldzaam in Nederland. Er zijn broedgevallen bekend van de Middelste in Twente en Zuid-Limburg. Nederland ligt op de noord-westelijke grens van zijn verspreidingsgebied. In Wallonië is de Middelste bonte specht plaatselijk algemeen (250 paren). In Noord-Frankrijk komen alle drie soorten voor. (Het zou interessant zijn om na te gaan of daar hybriden voorkomen, en hoe het zit met onderlinge competitie). Zeldzaamheid staat nooit op zich (anders dan bij zeldzame postzegels of andere dingen die mensen gemaakt hebben). Er is altijd een relatie met een bepaald type milieu (oerbossen) en het verleden. De Middelste heeft voorkeur voor moerasbossen (eik, els, haagbeuk) met veel dode en verrotte bomen die vrijwel geheel verdwenen zijn in Nederland. Hij heeft een zwakkere snavel dan de Grote en kan daarom niet echt in boomschors hakken, en pakt mieren en kevers op stammen en takken.

Secundaire geslachtskenmerken
Een bijzonderheid van de Middelste bonte specht is dat hij de enige soort in het genus Dendrocopos is waarvan het mannetje en vrouwtje niet in uiterlijk verschillen. Van de andere Dendrocopos soorten zul je in iedere goede vogelgids zowel mannetje als vrouwtje afgebeeld zien (zie: Sexual dimorphism of Secundaire geslachtskenmerken). Dat de Middelste daarvan afwijkt is best opmerkelijk. Het is al best ingewikkeld dat jongen in verenkleed afwijken van volwassenen. Daar bovenop dus ook nog eens een keer een ander verenkleed afhankelijk van het geslacht. Ik vraag me af hoe makkelijk het is -genetisch gezien- om te switchen van mono- naar dimorfisme. Een paar mutaties?  Of is het ingewikkelder? En: wat het meest oorspronkelijke kenmerk: seksueel di-morfisme of mono-formisme?

ijstijden
Ik ontdekte dat de bekende Nederlandse ornitholoog K. H. Voous promoveerde op de systematiek en geografische verspreiding van het genus Dendrocopos (3).

Bron: Voous: 3. Zwarte gebied incl verticaal gearceerd: grote bonte (D. major); verticaal gearceerd: middelste bonte specht (D. medius). [gewijzigd: namen toegevoegd in figuur]

Voous brengt de verspreiding in verband met de ijstijden. Spechten zijn afhankelijk van bossen. Door de ijstijden verdwenen de bossen. Ze konden zich alleen handhaven in zuidelijke gebieden. Tussen die ijstijden en na de laatste ijstijd raakte Europa weer bebost. De spechten volgden de nieuwe bossen op de voet. De Middelste (D. Medius) migreerde vanuit Zuid-Europa noordwaarts en de Grote bonte (D. major) kwam uit ZO Azië. Volgens de hypothese van Voous zijn de soorten en ondersoorten ontstaan tijdens het verblijf in de geïsoleerde zuidelijke refugia (’toevluchtsoorden’) waar voldoende bossen waren. Toen ze elkaar weer tegenkwamen herkenden ze elkaar niet meer als soortgenoten. Ze kruisten niet meer onderling. Een schoolvoorbeeld van geografische of allopatrische soortvorming (Allopatric speciation). Een verdere aanwijzing voor de ZO-Aziatische oorsprong van het genus Dendrocopos is dat er 9 soorten voorkomen (ZW China) en in Europa en Amerika maar 4. (Zie ook 5). Het is grappig te ontdekken dat het voorkomen van zowel spechten als mensen in Europa het gevolg is van migraties. Wij zijn allemaal migranten oftewel allochtonen!

Wat is ‘het nut’ van de Middelste bonte specht (voor de wetenschap)?
Dat de Middelste enerzijds veel lijkt op de Grote bonte en anderzijds op de Kleine bonte specht maakt deze vogel niet oninteressant. Integendeel: het maakt hem juist des te interessanter! Als er grote gaten tussen alle soorten zouden zijn, wordt het erg moeilijk evolutionaire relaties te ontdekken. Juist de aanwezigheid van nauw verwante -voor leken niet te onderscheiden- soorten geeft biologen de unieke kans om het proces van soortvorming te onderzoeken in de natuur. Stel dat er maar één spechtensoort met wereldwijde verspreiding zou bestaan. Dan zou het uiterst moeilijk zijn om evolutionaire verwantschappen met andere vogelsoorten op te sporen. Vergelijk dat met fossiele overgangsvormen. Zonder overgangsvormen tussen vogels en dinosauriërs zouden we niets over de oorsprong van vogels kunnen zeggen. Denk ook aan de beroemde Darwinvinken en schildpadden op de Galapagos eilanden. De nu levende spechtensoorten kunnen we onderzoeken om achter The Origin of Dendrocopos Species te komen. Zonder het bestaan van deze nauwelijks te onderschieden soorten is evolutie onderzoek gewoon niet mogelijk.

evolutie
Uiteindelijk stammen alle wereldwijd voorkomende Dendrocopos soorten van één soort af. Om te achterhalen wanneer en hoe deze evolutie heeft plaatsgevonden zijn behalve historische verspreidingsgegevens ook DNA gegevens van belang. Uit recent DNA onderzoek van de Grote bonte specht is gebleken dat deze uiteen valt in drie genetische subgroepen (4).

  bron: 4

De grootste groep is de Euro-Asiatische groep, twee kleine geïsoleerde groepen komen voor op de Kanarische Eilanden en Japan (zie verspredingskaartje en diagram). Op die eilanden zien we soortvorming in actie! Ik stel deze namen voor: ‘Kanarische Bonte Specht’ en de ‘Japanse Bonte Specht’ voor de toekomstige soorten. Het zou interessant zijn te onderzoeken of onderlinge kruising nog mogelijk is. In dat geval kunnen we niet van echte soorten spreken.

beroepshalve
Bij Vogelbescherming en het Ministerie LNV houden wetenschappers en beleidsmakers zich beroepshalve bezig met welke planten- en diersoorten beschermwaardig zijn (bijv de Rode Lijst). Zij ontwikkelen wetgeving zoals de Flora en faunawet, EU vogelrichtlijnen, verrichten Ecologische Monitoring, etc. Zo is de Middelste bonte specht (degene die Bas Haring een overbodige soort vindt!) een beschermde soort als bedoeld in artikel 3 en 4 (bron). Zij hebben ook niet de wijsheid in pacht. Maar zij ontwikkelen criteria voor de beschermwaardigheid van soorten, verzamelen gegevens over de status van bedreigde soorten zoals aantallen, trends in toename of afname, etc. Dat geeft een betere basis dan een het subjectieve oordeel van Bas Haring (“persoonlijk hou ik meer van …” p.89). De vraag naar het ecologische nut van de Middelste bonte specht (en van alle andere soorten) moet door ecologen beantwoord worden. Wat kan een filosoof daar nu over zeggen?

Informatiebronnen:

• www.soortenbank.nl (met plaatjes van soorten)
• Nederlands soorten register (Overzicht van de Nederlandse biodiversiteit)
• catalogue of life (internationale biodiversiteitsdatabank)
• Biodiversiteit in een veranderende wereld (Hoe erg is het als de biodiversiteit afneemt?) “Zeldzame soorten vormen dus een verzekeringswaarde voor de toekomst, omdat zij wel eens beter zouden kunnen zijn aangepast aan toekomstige omstandigheden dan de soorten die momenteel domineren”.
• Ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit LNV heeft een biodiversiteitsportal, beschrijft 6 Dendrocopos soorten.
• Alles over het beschermen van vogels op de site van Vogelbescherming.

Noten:

1. Bas Haring (2009) ‘Het aquarium van Walter Huijsmans. Of waarom we ons zorgen moeten maken over de toekomst van de aarde?‘, p.92,93. Het is uitgegeven als essay van de Maand van de filosofie. Zie ook vorige blogs. Zie ook wiki over Bas Haring. Volledig citaat:
   

   “Ik kan me goed voorstellen dat we in een gevarieerde wereld willen leven. Met allemaal verschillende beesten en planten, in plaats van één soort beest en één soort plant. Maar waarom zouden we in een wereld willen leven met zowel de grote bonte specht als de middelste bonte specht, het vijfstippelig lieveheersbeestje en het zevenstippelig lieveheersbeestje, de akkerboterbloem en de bosboterbloem? Maar die spechten, lieveheersbeestjes en boterbloemen zijn nauwelijks van elkaar te onderscheiden, en bijdragen aan een gevarieerde wereld doen ze in mijn ogen nauwelijks” (p.92).

2. Lars Jonsson (1993) Vogels van Europa, Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Thieme.
3. K. H. Voous (1947) ‘On the history of the distribution of the genus Dendrocopos‘. proefschrift UvA. (wiki). Een leuk historisch detail is dat Voous een gelovig man is, en enige moeite lijkt te hebben om zijn onderzoek ‘evolutie onderzoek’ te noemen. Hij schrijft alle evolutionaire processen toe aan Hem:
   

   “When this characteristic dynamic feature of the history of all organic life is called evolution, this study must be called evolution.” … Still to the present author this study has had the charm of any historic study that counts with the existence of Him, who is the maker of every History.” (p.4)

   Nota Bene: hij promoveerde niet bij de VU maar bij de UvA.

4. Eduardo Garcia-del-Rey, Guillermo Delgado, Javier Gonzalez and Michael Wink (2007) ‘Canary Island great spotted woodpecker (Dendrocopos major) has distinct mtDNA’, Journal of Ornithology Volume 148, Number 4 / October, 2007.
5. Robert M. Zink et al (2002) ‘Phylogeographic patterns in the great spotted woodpecker Dendrocopos major across Eurasia’, Journal of Avian Biology, Volume 33 Issue 2, Pages 175 - 178.

Postscript 18 mei 14:18 uur
Ik heb een commentaar van Martin binnen, maar dat hangt aan een draft post die nog niet gepubliceerd is! Heb geduld! Alles komt goed!
tags: boeken,vogels