Waarom zouden we ons zorgen maken over de toekomst van de aarde? (2)
In mijn vorige blog over het essay van Bas Haring heb ik de biologische blunders laten liggen. Die komen nu aan de beurt. Bas Haring is filosoof. Als filosoof probeert hij goede redenen te vinden waarom het erg zou zijn om regenwouden te kappen. Het eerste antwoord dat hij verwerpt is dat regenwouden ‘de longen van de aarde vormen’. Hier maakt hij zijn eerste fout. Een fout die op dramatische wijze aantoont dat filosofie feitenkennis niet kan vervangen. “Planten halen koolstofdioxide uit de lucht en wat overblijft is dioxide. Klinkt logisch. En dioxide noemen we ook wel zuurstof.” (p.53). Klinkt logisch?! Vast wel! Maar de fout is dat de zuurstof niet uit CO2 komt, maar uit water. Het gaat hier niet om logica maar om feiten! Het ergerlijke is dat hij dit makkelijk had kunnen vinden in wiki: “the source of oxygen during photosynthesis is water, not carbon dioxide”.
Zijn tweede fout heeft fatale gevolgen voor zijn redenering: “Een plant levert netto helemaal geen zuurstof”. Een daarmee samenhangende fout is: “De zuurstof in onze atmosfeer wordt eigenlijk helemaal niet geproduceerd, die is er gewoon … die wordt alleen maar rondgepompt” (p.54). ‘Rondgepompt’ is misleidend. Dat geldt voor de waterkringloop (oceanen – verdamping – wolken – regen – rivieren), maar niet voor zuurstof, omdat zuurstof chemische verbindingen aangaat (bijv. in H2O en CO2). Haring weet nog te vertellen dat “de zuurstof in een ver verleden geproduceerd is”. Inderdaad! (1). Geproduceerd door fotosynthese in planten. En dat haalt zijn eigen claim onderuit. Ook hier weer had hij de correcte feiten uit een zeer toegankelijke bron (wiki) kunnen halen: planten zijn de enige levensvormen die zuurstof produceren, dieren verbruiken alleen maar zuurstof. Dieren produceren geen zuurstof. Dieren hebben geen fotosynthese. Dus als je alle planten van de aardbol zou elimineren, stopt de zuurstofproductie en stopt dus de kringloop. Het kost energie (zonlicht) om zuurstof vrij te maken uit water. Daarom is de uitdrukking ‘die zuurstof is er gewoon’ misleidend. In wiki had hij kunnen vinden: “Plant and cyanobacterial (blue-green algae) cells also use oxygen for cellular respiration, although they have a net output of oxygen since much more is produced during photosynthesis”. Dus: hoewel planten ook zuurstof verbruiken, produceren ze netto gezien zuurstof. Door dit soort rampzalige fouten concludeert Haring doodleuk dat de regenwouden niet ‘de longen van de aarde’ vormen (2). Maar het gaat hier om biologische feiten.
Maar dit is nog niet alles. Het gaat maar door. Hij weet dat het regenwoud ons geneesmiddelen heeft opgeleverd. Maar desondanks meent hij te moeten concluderen: “Het is onzeker of die geheimzinnige schatten van het regenwoud wel bestaan, terwijl maïs zeker wél bestaat.” (p.56). Hup, daar gaan de regenwouden tegen de vlakte! Hij gebruikt hier een stroman argument. Alsof biologen zouden beweren dat er ‘wondermiddelen in het regenwoud verborgen liggen’. Biologen, farmacologen en medici weten dat er geen wondermiddelen bestaan. Iedere ter zake deskundige weet dat alle geneesmiddelen neveneffecten hebben en dat er geen geneesmiddelen bestaan die alle ziektes genezen. Daarentegen is het wel bekend dat er stoffen uit planten en vele andere organismen zijn geïsoleerd die grote potentie hebben als geneesmiddel. En vele van die stoffen hebben de markt gehaald. In een volgend blog zal ik dit belangrijke onderwerp behandelen aan de hand van een boekbespreking die in één klap het amateuristisch karakter van het betoog van Bas Haring duidelijk maakt.
Noten
- Dit staat bekend als het Great Oxidation Event (GOE) 2,4 miljard jaar geleden veroorzaakt door fotosynthese van cyanobacteria (blauw-groene algen).
- Een fysische bron van zuurstof is de splitsing van water door UV-stralen van de zon. De hoeveelheden die dit oplevert zijn marginaal. De meerderheid van atmosferische zuurstof wordt door levende organisms geproduceerd. Een klein deel (<1%) van het dood plantenmateriaal belandt in zuurstof-arme gedeeltes van de zeebodem en moerassen en wordt niet afgebroken. Daardoor neemt de hoeveelheid zuurstof in de atmosfeer langzaam toe in de loop van miljoenen jaren. Daarom noemt David Beerling moerassen en zeebodems ‘de longen van de aarde’. Slechts wanneer het organisch materiaal weer aan de oppervlakte komt na vele miljoenen jaren door tectoniek kan het afgebroken worden en wordt zuurstof weer verbruikt. Volgens Beerling hoeven we zelfs met het huidige tempo van het verbranding van fossielen brandstoffen niet bang te zijn dat er te weinig zuurstof zou zijn. Dat zou nog 70.000 jaar duren. (David Beerling (2007) ‘The Emerald Planet‘, p.44-45). [11 april 2009]
tags: filosofie, milieu, boeken
* Gert, ik ken Bas Haring niet, enkel van ‘het elfde uur’ waar hij laatst te gast was. Toen kwam hij over als een weldenkende mens.
Maar als ik dit hier zo lees, bekruipt me een vreemd gevoel. Hoe kan iemand een boek schrijven en zo weinig research doen? Trouwens, als fotosynthese enkel de koolstof terug van de zuurstof haalde, dan was dat nóg geen reden om het belang van fotosynthese te minimaliseren.
* Jona, Bas Haring is vooral bekend geworden door zijn eerste boek ‘Kaas en de evolutietheorie’ (2002) dat op zo’n eenvoudige manier de evolutietheorie uitlegde dat zowel kinderen als volwassenen het konden begrijpen. Een klein meesterwerk in het populariseren van de evolutietheorie. Ik was er jaloers op, niet vanwege de biologische kennis die er inzit, maar vanwege de heldere, simpele, krachtige en humoristische manier waarop Haring de principes van de evolutietheorie uitlegde aan het grote publiek. Het bewijs is mijn webpagina over Bas Haring en het boek. Dus, ik heb sinds 2002 altijd een grote bewondering gehad voor de manier van filosoferen van Bas Haring. Dus tot nut toe heb ik nooit iets tegen Bas Haring gehad. Mijn sympathie groeide alleen maar door zijn liefde voor eendjes. Zo iemand is gewoon sympathiek en zal toch niemand kwaad doen? Van zo iemand verwacht je toch niet dat hij de aarde wil vernietigen?
Haring is tevens bekend geworden door verschillende educatieve tv series, andere boeken, lezingen, columns (Volkskrant) en interviews.
* De voorgaande twee posts betekenen niet dat alle overige kwaliteiten die Bas Haring heeft, ineens tot het verleden behoren of dat je alles wat hij schrijft of doet nu maar waardeloos moet vinden. Ik heb de vorige post wel zeker drie keer moeten lezen voordat ik precies de vinger erop kon leggen wat er nu eigenlijk niet klopte. Ik verwoordde het toen iets anders dan Gert, maar het komt op hetzelfde neer. Ik schreef: filosofie en werkelijkheid bijten elkaar. Lees voor werkelijkheid feiten. Bas Haring heeft hier een te weinig abstract onderwerp gekozen voor zijn filosofie. En het ontbreekt hem aan kennis over dit concrete onderwerp. Dat laatste is verbazend, want die kennis is voor zeer velen gemakkelijk toegankelijk. Ik mag er toch vanuit gaan dat Bas Haring toegang heeft tot internet. En nu hoop ik maar dat er niet te veel mensen zijn die op gezag van Bas Haring allemaal denken dat het zo’n vaart niet loopt met de m.i. verandering ten kwade van het ecosysteem aarde.
* Andantinaa (3) schreef “Haring heeft hier een te weinig abstract onderwerp gekozen” dat zal hij niet leuk vinden! Stiekum denk ik ook dat filosofen zich maar beter met abstracte zaken zoals logica, metaphysica, argumentatieleer en God moeten bezighouden, en niet met concrete zaken van de wereld waarin we leven.
* Het verwonderlijke is net, dat hij, uitgezonderd de blunders, ook gewoon logisch redeneert over ons aandeel in de vernietiging. Het feit dat wij (althans ik toch) ons daar ongemakkelijk bij voelen, en het in ons hart fout aanvoelt, bewijst gewoon dat wij geen puur rationele wezens zijn.
* Jona, 5, het punt is: dat filosofen goed zijn in formeel logische redeneringen: conclusies afleiden uit premissen. Maar als het iets te betekenen heeft voor de wereld waarin we leven, moet je weten of de premissen in overeenstemming zijn met de werkelijkheid. En als de premissen over biologie gaan, moet je biologen raadplegen of beter: het oordeel aan biologen overlaten. Hoe kan een filosoof oordelen over de waarde van biodiversiteit? Ik kom daar in een volgend blog op terug.
P.S. In de Opinie & debat bijlage van de nrc 11 apr staat een stuk over de rol van de filosoof, toepasselijk citaat: “in de populaire filosofie worden empirische vragen gepresenteerd als filosofische problemen.” Precies! daar zit het probleem met Bas Haring ook!
* Gert Korthof, je schrijft: [Een fout die op dramatische wijze aantoont dat filosofie feitenkennis niet kan vervangen.] Maar waarom geldt dit alleen voor filosofen? Dit geldt toch voor iedereen? De autoverkoper, de witgoedhandelaar, de leraar, de journalist… Dit is een open deur. -Of heeft Bas Haring aan het begin van dit boekje beweerd dat filosofen zich niet aan de feiten hoeven te houden en wordt het hier daarom apart vermeld?
Ik vermoed dat er een misverstand in het spel is: filosofen mogen meepraten over alle onderwerpen. Als ze echter willen meepraten over biologische of natuurkundige onderwerpen dan moeten ze goed beslagen ten ijs komen (uiteraard, want waarom denken ze het beter te weten dan de bioloog of de natuurkundige?). -Als ze zich echter beperken tot echte wijsgerige vragen over een bepaald onderwerp, dan mogen ze wel in hun hoedanigheid van filosoof de ‘feiten’ en ‘theorieen’ wijsgerig doorlichten.
In het NRC van afgelopen weekend staat een interessant debat tussen Lievers en Gudde. Lievers wijst er op dat het nadeel van populaire filosofie is dat men zich uitspreekt, liefst op een toon die doet vermoeden dat er iets betekenisvols en diepzinnigs geschiedt, over allerlei onderwerpen die feitelijk niets meer te maken hebben met wijsbegeerte. Haring is een van deze populaire wijsgeren (dat is zelfs zijn opdracht: wetenschap en wijsbegeerte onder de aandacht van het publiek brengen). Hij wordt met naam en toenaam genoemd (dat Lievers hem er zelfs van beschuldigt geen filosoof te zijn lijkt een beetje onheus: de studie van Bas Haring maakt(e), als ik me niet vergis, deel uit van de faculteit wijsbegeerte en was opgezet als een afsplitsing van de studie wijsbegeerte).
Overigens, dit maakt de vragen die onze populaire wijsgeren beantwoorden niet minder interessant. Het is misschien waar dat ze de wetenschap en de wijsbegeerte op deze manier verteerbaar maken voor een groot publiek. -Maar er volgt uiteraard niet uit dat wijsgeren zich, omwille van het grote publiek, niet aan de feiten hoeven te houden. Inderdaad: waar je ze op fouten kunt betrappen, mag je ze dat inwrijven. Ook journalisten, die niets van alles weten, leren dat het belang van hun werk staat of valt met goede research.
* Jan Riemersma, ik waardeer het dat je reageert op het onderwerp. Jij wel. Ik had een paar dagen geleden op het blog van de Lachende Theoloog (daar valt doorgaans weinig te lachen, zo serieus is die man) gepolst of hij belangstelling had voor het boekje van Bas Haring over waarom we ons zorgen zouden moeten maken over de toekomst, en kreeg een tamelijk botte afwijzing. Kennelijk heeft hij niet veel op met filosofie voor het volk. Heb jij het boekje wel gelezen? Het onderwerp lijkt mij ideaal voor maatschappijleer in de klas. Zie ook mijn blog van vandaag. In een volgend blog zal ik Haring helemaal afmaken.
Overigens moet ik toegeven dat Haring tenminste geinteresseerd is in het onderwerp!
* Gert Korthof, als die lachende theoloog weer eens bot uit de hoek is gekomen, dan moet hij daar voor worden gestraft. Hij heeft meerdere malen gezegd ergens in de Bijenkorf te bivakeren, dus de eerstvolgende keer dat ik daar ben (ik woon toevallig ook in Utrecht) dan zal ik hem een pak slaag geven. Dat lijkt mij een passende straf.
Nee, ik heb het boekje niet gelezen. Eigenlijk ben ik niet zo’n groot aanhanger van Haring. Zijn stukjes in de Volkskrant vond ik vreselijk flauw, helemaal niks. En ik ben ooit begonnen aan de Ijzeren Wil, maar daar stond niets nieuws in en toen heb ik het maar weggelegd. Bovendien verschijnt er te veel- meer dan ik kan behappen in ieder geval.
Kortom: als Haring blunders begaat, dan mag dat wel gezegd worden. Overigens, voor zover ik begrepen heb wat hij beargumenteert (hij was voor de radio) dan lijkt het mij toe dat je hem al behoorlijk onderuit gehaald hebt met bijdrage (2). (Verder denk ik dat je er ook Menno Lievers, docent aan de Universiteit Utrecht, een groot plezier mee doet: zie NRC afgelopen zaterdag). Afgezien daarvan: het is toch altijd vervelend als je betrapt wordt op slordige fouten? Ik wacht je volgende bijdrage nieuwsgierig af!
* Beste Gert, laat ik kort ingaan op mijn zogenaamde “fouten”. Het verbaast me dat je zo gemakkelijk oordeelt dat ik fouten heb gemaakt en dat die fouten het gevolg zijn van een gebrek aan feitenkennis. Als je goed leest, lees je dat mijn zogenaamde eerste fout helemaal geen fout is. Ik schrijf dat in het proces van fotosynthese planten “koolstof van de koolstofdioxide ‘afhalen’ en dat er dioxide overblijft”. Dit is een ware bewering – en GEEN vergissing! De plant haalt de koolstof “uit” de koolstofdioxide, en dioxide (of zuurstof) blijft over als gevolg van dit proces. Ik weet dondersgoed dat de zuurstofatomen die vrijkomen feitelijk de zuurstofatomen zijn die van water komen, dat ook nog een rol speelt in het proces. Maar om de lezer niet op te zadelen met deze in mijn ogen weinig belangwekkende details heb ik JUIST voor mijn formulering gekozen. Je kunt bezwaar hebben tegen deze keuze en hem verwarrend vinden maar (1) hij is feitelijk correct en (2) niet het resultaat van een gebrek aan kennis. Bovendien: stel dat ik een onware bewering had gedaan, dan moet je je afvragen in hoeverre deze onware bewering van invloed is op het betoog. In dit geval zou deze invloed nihil geweest zijn (juist ook hierom heb ik voor mijn formulering durven kiezen).
Mijn tweede zogenaamde “rampzalige fout” begrijp ik niet zo goed. Natuurlijk weet ik dat een plant gedurende zijn leven zuurstof produceert. Een plant blijft echter geen plant maar sterft op een gegeven moment. De meeste planten worden dan op de e.o.a. manier verteerd en het zuurstofproducerende proces gebeurt nu omgekeerd: er wordt zuurstof verbruikt. Nagenoeg evenveel als de plant gedurende zijn leven geproduceerd heeft. Tenzij er sprake is van vervening of zoiets — waarin planten worden opgestapeld en niet worden verteerd. De meeste planten leveren netto geen zuurstof op. Ik zie niet in waar ik een zogenaamde rampzalige fout maak, als mijn weergave zelfs reguliere eindexamenstof is.
Wat betreft het amateuristische karakter van mijn essay is het misschien goed om te weten dat ik werk aan de Faculteit Wiskunde & Natuurwetenschappen en niet aan een Faculteit Wijsbegeerte, omringd ben door biologen, en hen ook gerraadpleegd heb over de feitelijke juistheid van het essay. Misschien ben jij het met mijn collega-wetenschappers niet eens. Maar om mijn werk dan af te doen als amateuristisch vind ik bevreemdend.
* Hallo Bas, leuk dat je hier langs komt. Ik heb altijd bewonderend geschreven over de manier waarop je evolutie hebt gepopulariseerd in het Nederlandse taalgebied. Je bent een prima ambassadeur van evolutie. Ook over je optreden op het DarwinDay symposium in het Pakhuis de Zwijger (8 feb) heb ik positief geblogd. Ik heb dus geen enkele reden om negatief over je te schrijven. Tot nu toe.
Over de eerste fout. De formulering was verwarrend genoeg waardoor ik hem voor een fout aanzag. Ik kon niet weten dat jij wist dat zuurstof uit water komt, want dat schreef je nl. niet. Dit detail is inderdaad niet belangrijk voor je hoofddoel.
Dit tweede fout is wel belangrijk voor je doelstelling, die ik interpreteer als de rol van planten in de productie van atmosferische zuurstof te bagatelliseren. Ik vind dit een rampzalige fout omdat je geen eerlijke voorlichting geeft aan het grote publiek over de herkomst van zuurstof in onze atmosfeer. Daardoor krijgt het grote publiek de indruk dat planten helemaal niet belangrijk zijn. En dat is rampzalig. De cruciale vraag is: Waar komt atmosferische zuurstof vandaan? Dát moet je het publiek uitleggen. Je weet dat in het verleden planten atmosferische zuurstof hebben geproduceerd. Een uiterst belangrijk evolutionair gegeven. Maar planten blijven dag in dag uit zuurstof produceren. De huidige 21% zuurstof hebben we aan planten te danken. Ook dat zul je weten. En je weet dat mensen geen zuurstof produceren. De zuurstof die wij inademen is afkomstig van planten. Een uiterst cruciaal evolutionair gegeven. Eerlijke voorlichting vereist dat je dat uitlegt aan het grote publiek. Pas daarna kun je op allerlei details ingaan. De geschiedenis van de atmosferische zuurstof van onze planeet is een uiterst boeiend en belangrijk verhaal. Het verdient het om verteld te worden aan het grote publiek. Ik vind het echt jammer dat je dat niet doet. Het ligt zo in de lijn van de verwachting gezien jouw belangstelling voor evolutie en je reputatie als popularisator van de evolutietheorie.
Bas, ga je ook nog reageren op deel (1), en die van 14 april? Dat zou ik zeer waarderen! Hopelijk kan ik bij gelegenheid met jou in het openbaar nog eens in discussie treden. Het onderwerp is belangrijk genoeg.
hartelijke groeten, en zeer bedankt dat je gereageerd hebt.
* Hier moet ik Bas Haring wel een beetje bijspringen. In chemieboeken worden reacties wel vaker verkort weergegeven. B.v. komen vrije protonen (H+) niet in water voor, maar toch zie je vaak H2O->OH- + H+, wat dus eigenlijk 2H2O->OH- + H3O+ zou moeten zijn.
* martin, Bas schrijft (10): “Ik weet dondersgoed dat de zuurstofatomen die vrijkomen feitelijk de zuurstofatomen zijn die van water komen,”…
* Er is een verschil tussen populariseren en fouten maken. ‘Planten gebruiken CO2 en produceren zuurstof’ is een versimpeling, ‘Planten produceren zuurstof uit CO2′ is fout. Beide bewering zijn even eenvoudig, maar één mag worden opgeschreven. Het is slechts een detail in omvang, niet in belang.
Een andere formulering is: planten onttrekken koolstof aan de atmosfeer en leggen die vast. Als er meer CO2 in de lucht is, warmt de aarde op. Planten vinden dat leuk, want ze hebben CO2 nodig en warmte vinden ze ook wel fijn. Hoe meer CO2 er dus in de lucht is, hoe meer koolstof er vastgelegd wordt. Daardoor gaat de opwarming niet zo heel erg snel. Totdat het te warm wordt voor planten en hun groei gaat afnemen in plaats van toenemen. Dan komt er in korte tijd een geweldige hoeveelheid CO2 in de lucht doordat planten sterven en er ook normale verbranding plaatsvindt. Het is niet duidelijk wanneer dat ‘kritische punt’ bereikt wordt en welke rol het regenwoud erin speelt. Misschien zijn we er al voorbij en reageert de biosfeer met een vertraging van enkele decennia. Misschien bereiken we het onafwendbaar de komende jaren. Een grote rol is ook weggelegd voor oceanen hierin, omdat algen gevoeliger zijn voor temperatuur.
Natuurlijk is de zuurstofproductie door planten netto meer dan de CO2 productie. Dat planten ook dood gaan en worden verteerd is niet belangrijk; hun plaats wordt heus wel weer door andere planten ingenomen, zeker in het regenwoud waar elk plekje optimaal wordt benut (voor maïsvelden geldt dit niet). De concentratie zuurstof in de atmosfeer wordt constant dik boven het niveau van chemisch evenwicht gehouden door planten. Dat bewijst dat Haring inderdaad een blunder gemaakt heeft. Vergelijk het met een bakker die brood maakt: het brood wordt gegeten, ook door hemzelf, en aan het eind van de dag is zijn winkel leeg. Toch bakt hij brood en zonder hem zou de winkel ‘s morgens niet opnieuw vol zijn. Het is raar om te zeggen dat de bakker ‘brood rondpompt’, maar Haring mag zich erover buigen of dat het zelfde betekent. Het is hoe dan ook duidelijk dat zonder bakker er geen brood is en zonder planten geen zuurstof.
Ik vind het bijzonder gevaarlijk als vanuit een filosofisch standpunt het belang van regenwouden wordt gebagatelliseerd. Hier is geen wetenschappelijke basis voor en de koolstof- en zuurstofkringlopen zijn te ingewikkeld om vanuit de luie stoel beoordeeld te worden.
* Jonathan, grandioze vergelijking met die bakker! dank! zou echt iets zijn voor Bas Haring om te gebruiken!
* Bas Haring schreef: “Wat betreft het amateuristische karakter van mijn essay is het misschien goed om te weten dat ik werk aan de Faculteit Wiskunde & Natuurwetenschappen en niet aan een Faculteit Wijsbegeerte, omringd ben door biologen, en hen ook geraadpleegd heb over de feitelijke juistheid van het essay. Misschien ben jij het met mijn collega-wetenschappers niet eens.” Dat komt op mij over als een argument van autoriteit, zij het indirect, want hier legt niet zijn eigen autoriteit gewicht in de schaal, maar die van biologen die hem omringen. Dat soort argumenten vind ik al minder fraai. Het lijkt alsof er hier sprake is van een verzwegen argument: ik heb biologen geraadpleegd, dus wat ik over biologie schrijf, is goed. Dat sluit trouwens niet uit dat de informatie van de biologen niet helemaal correct kan zijn weergegeven. Maar dit alles weten de lezers die het boekje kopen en niet dit blog lezen, allemaal niet. Een niet-bioloog (student (v) cultuurwetenschappen) als ik gaat twijfelen, Googlen en in wikipedia zoeken. Daar krijg je de informatie wel helder. Het kan dus wel. Ik kan toch niet anders dan concluderen dat er veel ongelukkig en onduidelijk is geformuleerd en ik ben ook nog steeds niet gelukkig met deze combinatie van filosofie en empirische wetenschap.
* Andantinaa, Jij schrijft: “Googlen en in wikipedia zoeken. Daar krijg je de informatie wel helder”. Je mag daar misschien informatie helder geformuleerd zien, maar Google en Wikipedia mag ik niet gebruiken als referenties in vak- en wetenschappelijke tijdschriften, omdat de informatie hierin niet als betrouwbaar gezien wordt (ofschoon Wikipedia wel vaak betrouwbare informatie geeft; het gaat er echter om dat de bronnen van Wikipedia niet gecheckt kunnen worden). Ik geef toe dat het argument van Bas naar een autoriteitsargument riekt, maar niettemin ga ik als het betrouwbaarheid van wetenschappelijke feiten betreft liever op zijn collega-wetenschappers af dan op Google of Wikipedia. Argumentatief dus misschien niet de sterkste zet, maar pragmatisch wel slim.
* Taede A. Smedes, je hebt gelijk in die zin dat je Google en Wikipedia niet kritiekloos mag gebruiken. Ik gebruik ze om in eerste instantie informatie op te zoeken, als een soort richtingaanwijzer. Maar als het over “niveau” gaat, moet ik dan toch verder naar een wetenschappelijke bibliotheek. Wikipedia is beter, maar ook daar bestaan controverses. Google is vooral gróót; er wordt geïndexeerd zonder te kijken naar de waarde of de waarheid van de informatie.
* Taede A. Smedes, 17, schrijft “het gaat er echter om dat de bronnen van Wikipedia niet gecheckt kunnen worden”. Als je echter kijkt naar het wiki artikel waarnaar ik verwijs:
http://en.wikipedia.org/wiki/Photosynthesis
dan zie je dat er ontzettend veel (nl 31) verwijzingen in staan naar artikelen in wetenschappelijke vaktijdschriften.