evolutie.blog.com

Gisteravond zag ik een zeer geslaagde documentaire van Marc Lansu over de persoon Pim van Lommel. Met 'geslaagd' bedoel ik kwalitatief hoogstaand, informatief. De commentaarstem van Philip Freriks voegde daar nog iets van degelijkheid en autoriteit aan toe. Niet dat ik het plotseling eens geworden ben met de opvattingen van Pim van Lommel. De documentaire gaf een goed beeld van de mens Pim van Lommel. Dit kwam door de interviews met zijn buurvrouw en een studievriend. Van Lommel zelf vertelde over zijn vrouw die zich diepgaand had verdiept in de traditionele Chinese geneeskunde (chakra's). Hij had daar erg veel van geleerd. Zijn buurvrouw had hem lang geleden eens uitgenodigd voor een gespreksgroep over levensvragen, spiritualiteit en de niet-zintuigelijke wereld naar aanleding van het boek 'Terugkeer uit de dood'. Zo is de belangstelling bij Van Lommel gewekt voor spirituele zaken. Het was echt niet alleen door zijn werk als cardioloog. Dit zijn invloeden die in sterke mate zijn houding t.a.v. bijna-dood ervaringen bepaald zullen hebben. Vooral de invloed van zijn vrouw moet groot geweest zijn (belangstelling voor niet-Westerese denkwijzen). Hij stond dus niet blanco t.a.v. bde. Hij was al in een bepaalde richting gestuurd toen hij met zijn bde-onderzoek begon. Dat Van Lommel al zo ver op weg was naar een alternatieve visie, maakt m.i. duidelijk waarom het vermogen tot zelf-kritiek bij Van Lommel zo sterk is aangetast.

De belangrijkste persoon die geinterviewd werd vond ik Dick Swaab (neuroloog): "De verdienste van Pim van Lommel is dat hij de bde bespreekbaar heeft gemaakt. Ik was verbaasd dat de studie van Pim Van Lommel door de editorial board van The Lancet was gekomen. Ik heb groot bezwaar tegen de ondertitel 'Een wetenschappelijke visie op bde', omdat het een spirituele visie is en absoluut geen wetenschappelijke. Van Lommel's hypothese van eindeloos bewustzijn wordt niet toetsbaar gemaakt omdat er geen fysische eigenschappen zijn van eindeloos bewustzijn. Zijn theorie heeft geen enkele wetenschappelijke waarde. Er is geen enkele reden aan te nemen dat het brein niet gedachten en bewustzijn produceert. Het EEG (elektro-encefalogram) geeft alleen informatie over het bovenste deel van de hersenschors en helemaal geen informatie over wat er in de diepere lagen van de hersenen afspeelt. Dat zijn de delen waar geheugensporen liggen opgeslagen. Het brein is een meester in het opvullen gaatjes. Het construeert een verhaal om de gaten in ervaring tijdens bde, op te vullen. Daar is het brein heel goed in.
Een promovendus van mij vertelde van zijn bijna-dood ervaring. Hij zweefde door de kamer en zag zichzelf liggen. Maar hij analyseerde dat gelijkertijd als een goede wetenschapper. Hij zei: ik zag mezelf liggen, maar de stem van mijn vrouw, die helemaal overstuur was, die hoorde ik niet onder me, maar naast me. en toen probeerde ik me te oriënteren, en ik zag de bank en de deur en ik wist dus dat ik op de grond lag. Op die en die plaats. En ik besefte op dat moment dat ik wel dacht dat ik aan het zweven was, maar dat het alleen een projectie was van beelden in mijn eigen brein."
Deze oprmerkingen van Swaab vond ik wel de meest nuttige van de uitzending. Vooral omdat het door een neuroloog gezegd werd. Dit maakte de uitzending ook een redelijk evenwichtige uitzending, ook al kwamen voorstanders meer aan bod dan tegenstanders.

Een studievriend van Van Lommel merkte op dat in het zelfde nummer van The Lancet waar Van Lommel zijn studie publiceerde, er ook een kritisch Commentary van de redactie verscheen. Dat weten de meeste mensen niet. Pim van Lommel zelf switcht heen en weer tussen "ik stel vragen" en een zeker weten: "dus je bewustzijn wordt niet geproduceerd door de hersenen. De hersenen zijn een zend-ontvanger". Maar dat zijn twee strijdige houdingen. Je bent óf onzeker en voorzichtig, óf je hebt zekerheid.
Een schandalige uitspraak van van Lommel vond ik deze: "Wat de kerk was in de 16e eeuw ten aanzien van Galileo en Bruno was, is nu de materialistische wetenschap, die niet toestaat dat je met een ander verklaringsmodel komt". Daarmee toont Van Lommel aan dat hij de plicht om zijn wetenschappelijk huiswerk te doen aan de kant heeft gezet, en zichzelf liever poseert als slachtoffer van de huidige 'materialistische wetenschap'. Lekker makkelijk. Dan hoef je kritiek ook niet meer te beantwoorden.

Wilt U van Lommel boeken voor een lezing? Houd er rekening mee dat hij al voor het hele jaar volgeboekt is en hij geen zalen doet met minder dan 200 personen. Van Lommel gaat na de publicatie van zijn boek Eindeloos Bewustzijn als een goeroe en boodschapper van de andere wereld door het leven, zonodig een troostrijke hand op de schouder leggend en een bemoedigend woord uitsprekend. Van Lommel is geen oplichter die vogelvrij verklaard moet worden, maar een mens die een bestseller geschreven heeft met veel wetenschappelijke fouten.

Zie ook: mijn blogpost 'Pim van Lommel interview in NRC' (11 feb).


De column van Swaab in de nrc van zaterdag 29 maart bevat enige zaken die ik precies zo in mijn blogs over Van Lommel schreef. Zo noemt Swaab dat Eric Kandel in 2000 de Nobelprijs heeft ontvangen voor het beschrijven van hoe het korte- en langetermijngeheugen worden gevormd op moleculair niveau. Precies dat beschreef ik uitgebreid in mijn blog van 10 januari 2008. Swaab noemt dat Van Lommel's opvattingen over DNA in strijd zijn met het Nobelprijs werk van Watson en Crick. Ook daar schreef ik uitgebreid over in mijn blogpost van 31 dec 2007. Overigens geeft de column van Swaab in de nrc een meer complete kritiek van Van Lommel's claims dan de bovengenoemde tv-documentaire.

Mijn vraag na het college van Philipse (11 maart), mijn vorige blogpost en een uitgebreide email-uitwisseling hebben ertoe geleid dat Philipse na zijn college (18 maart) nog enige woorden heeft gewijd aan het boek van Richard Weikart. Daar ben ik Prof. Philipse zeer dankbaar voor. Aangezien de opvattingen van Darwin en Darwinisten over Evolutie en Ethiek een steeds terugkerend thema zijn in de discussie tussen theisten en atheisten, evolutionisten en anti-evolutionisten, geef ik hier een korte samenvatting van het standpunt van Prof. Philipse. Ik baseer mij hier hoofdzakelijke op een email uitwisseling met Philipse. De samenvatting heeft zijn instemming.

Er moeten drie issues onderscheiden worden:

1. de persoon Weikart en zijn boek: wat is de waarde van het boek gezien zijn link met Discovery Institute?
2. de historische vraag: wat is de link (als die er al is) tussen Darwin en Hitler?
3. de politieke vraag: is het boek onderdeel van christelijk-politieke propaganda?

Philipse's standpunt over Weikart:

1. Weikart mag dan wel verbonden zijn aan het christelijke Discovery Institute, hij is ook gewoon hoogleraar in de geschiedenis aan de California State University, die met artikelen prijzen van uitstekende tijdschriften heeft gewonnen. In zijn boek presenteert hij ook een uitstekend historisch overzicht.
2. Weikart heeft een christo-fiele overall agenda in het boek. De overall suggestie van het boek is dat terwijl christendom het leven respecteert, Darwinisme de waarde van het leven heeft verminderd. Deze boodschap is zeer welkom voor de christelijke lezer. Als goed historicus had Weikart dit soort sweeping generalisatie's natuurlijk achterwege moeten laten.
3. Weikart is selectief bij het citeren van auteurs. Weikart bespreekt niet hun hele oeuvre, maar citeert wat in zijn thema past. Dit kan de positie van de auteurs soms iets vertekenen en dat is de reden dat Philipse in zijn college Haeckel eerst in zijn geheel behandelde.
4. Weikart brengt in elk geval niet expliciet de evolutiebiologie in discrediet. Hoogstens door een zeer geraffineerde "guilt by association" strategie. Maar zonder het boek zelf te lezen kun je je er geen goed oordeel over vormen.
5. Weikart noemt niet de christelijke oorsprong van vele elementen van het nazisme, zoals b.v. antisemitisme. Maar Weikart benadrukt wel dat antisemitisme niets met Darwinisme te maken heeft.

Over de zogenaamde link tussen Darwin en Hitler zegt Philipse:

1. Hitler gebruikte Darwinistische ideeën ter rechtvaardiging van zijn politiek. Maar het probleem is dat je Darwin voor zeer uiteenlopende politieke en morele standpunten kunt gebruiken.
2. Sociaal-politieke oorzaken van de holocaust wegen veel zwaarder dan intellectuele oorzaken waartoe Weikart zich beperkt.
   
3. dat Darwinistisch-ethische ideeën een noodzakelijke voorwaarde voor de holocaust waren, zoals Weikart beweerd, is moeilijk aan te tonen. Philipse citeert Weikart:

   "It would be foolish to blame Darwinism for the Holocaust, as though Darwinism leads logically to the Holocaust. No, Darwinism by itself did not produce Hitler's worldview, and many Darwinsits drew quite different conclusions from Darwinism for ethics and social thought than did Hitler".

4. Mensen zoals Haeckel meenden oprecht, en soms met goede redenen, dat nieuwe natuurwetenschappelijke inzichten ons moeten brengen tot verandering van normen (voorbeelden gegeven tijdens college). Ook Darwin zelf laat zich in Descent over morele kwesties uit, en niet alleen "zuiver verklarend". Het zijn interessanterwijze niet de moraalfilosofen maar vaak biologen, medici, psychiaters, enz., die, zich beroepend op hun wetenschappelijke status, pleiten voor een huns inziens "superieure" Darwinistische ethiek.
5. De "noodzakelijke voorwaarde" these is overigens nog om een andere reden problematisch. Wie zegt dat Hitler zijn antisemitische racisme niet Christelijk, en zijn militarisme niet met een beroep op de geschiedenis had kunnen rechtvaardigen?
   

Philipse's standpunt over de politieke vraag:

1. Dat zo'n boek wordt ingezet (en wellicht door de auteur met een bijbedoeling geschreven is) in het anti-evolutie debat in de USA, verbaast mij niet zeer.
2. Rawls 'A Theory of Justice', is ooit door de VVD aanbevolen. Maakt die aanbeveling het boek per definitie suspect?
3. Mogelijk gebruikt Weikart een zeer geraffineerde "guilt by association" strategie.

Het is nuttig te zien dat Philipse een stevige nuancering aangebracht heeft in zijn aanbeveling van het boek van Weikart (zie blog 17 maart). Stevige en vergaande kritiek mag je wel zeggen. Vooral omdat Philipse de hoofdthese van het boek, nl de "noodzakelijke voorwaarde" these, in feite verwerpt. Inderdaad, als Darwinisme niet een noodzakelijke voorwaarde is voor Hitler's dodelijke oorlog, dan blijft er niet veel meer over van Weikart's hoofdstelling.

PS: de samenvattingen van de lezingen van Herman Philipse staan op de site van Studium Generale (die voor vanavond staat er ook al!).

Op dinsdag 11 maart 2008 gaf Prof. Herman Philipse een college over 'Evolutionaire Ethiek van Haeckel tot Hitler' in het kader van de Studium Generale serie Ethiek en Evolutie. Hoewel de colleges 's avonds worden gegeven, en er dus een groot risico op in slaap vallen bestaat, was dit bepaald geen slaapverwekkend college. Ik geef hier enige kritische kanttekeningen, zoals het hoort op een blog. Voor deze blogpost beperk ik mij tot zijn aanbeveling om het boek van Richard Weikart (2004) From Darwin to Hitler te gaan lezen. Dit levert al meer dan voldoende stof op voor een blog post.

Als reden voor de aanbeveling gaf hij dat het een goed historisch overzicht was van eugenetisch denken in Duitsland. En het publiek zelf zijn oordeel moest vormen op basis van het boek. Die aanbeveling zonder voorbehoud vond ik nogal verbazingwekkend, omdat Weikart CSC Fellow van het Discovery Institute is. Het DI is de thuisbasis voor Intelligent Design (met o.a. William Dembski en Michael Behe). Dit is dus geen normaal onderzoeksinstituut, maar een club mensen met een missie: het Darwinisme bestrijden en dit door een theistische (christelijke) visie op de mens vervangen. Philipse had dit niet opgemerkt omdat Weikart er gewoon geen melding van maakt. Maar het DI des te meer. Weikart heeft niet alleen een aparte pagina bij de website van het DI, maar het DI heeft ook de domeinnaam http://www.darwintohitler.com aangemaakt om het boek nog eens extra onder de aandacht te brengen. Dat het DI enthousiast is over het Weikart's boek blijkt zonneklaar:

"New book by Discovery Institute Fellow shows influence of Darwinian principles on Hitler's Nazi regime"
"Discovery Institute is pleased to announce the publication of the provocative intellectual history, "From Darwin to Hitler, Evolutionary Ethics, Eugenics and Racism in Germany" (Palgrave MacMillan), by Richard Weikart." (http://www.darwintohitler.com/)

Dat het DI financieel bijdraagt blijkt volgens mij uit de volgende aanbieding:

"From Darwin to Hitler" is regularly priced $59.95, but if you order through Discovery Institute before September 1, 2004 the price is just $34.95 plus shipping and handling."

Die korting hoeft niet meer want het boek is nu voor $27 bij Amazon te koop. Ten overvloede blijkt de christelijke positie van Weikart uit de tijdschriften waarin hij publiceert: Christianity Today en Origins & Design. Als U een search doet op 'Weikart' op de site 'Christianity Today' krijgt U een groot aantal treffers, waaronder een enthousiaste review door een theoloog. Teveel om op te noemen.

integriteit
Weikart is een historicus en heeft er voor gekozen om zijn banden met het DI niet openbaar te maken. Is dit in het belang van zijn wetenschappelijke integriteit? Een integer wetenschapper zou potentiele belangenverstrengeling openbaar moeten maken om de schijn van partijdigheid tegen te gaan.

titel
Een korte opmerking over de titel van het boek. Is de titel slechts een toevallige vondst van de uitgever om kopers te trekken? En is die buiten Weikart om op het laatste moment aan het boek gegeven? Hoe zou je Darwin beter in diskrediet kunnen brengen dan een rechtstreeks verband tussen Darwin en Hitler te leggen? Hitler staat symbool voor het kwaad. Door de handig gekozen titel van het boek associeer je Darwin met het grootste kwaad dat de mensheid ooit is overkomen. Zo'n suggestieve titel alléén al is goud waard in de strijd tegen evolutie, atheisme en immoraliteit en goed voor de verkoopcijfers. De demagogische kracht van de titel is niet te missen. Ook al komen de Darwin en Hitler zelf niet uitgebreid in het boek aan bod, het verband is gelegd. Het grote publiek ziet de titel, slechts enkelen zullen het boek gedetailleerd bestuderen, maar wat bij velen zal blijven hangen is die associatie van Darwin met Hitler.

kritische recensies
Omdat Herman Philipse de aanbeveling van het boek zonder enig voorbehoud gaf, geef ik hier, ter aanvulling en correctie, een korte samenvatting van enige kritische recensies van het boek (met dank aan Gerdien de Jong) en geef een korte conclusie.

Volgens Paul Lawrence Farber (1) is het centrale argument van Weikart dat Darwinisme het menselijk leven gedevalueerd heeft en de excessen van het nazi regime mogelijk gemaakt heeft. Maar aangezien de excessen alleen in Duitsland hebben plaatsgevonden en Darwinisme ook in VS, Engeland, Rusland en Skandinavië gangbaar was, blijft de vraag waarom de excessen alleen in Duitsland voorkwamen. Weikart laat buiten beschouwing dat het Duitse radicalisme veel sterker was dan elders. Eveneens negeert Weikart dat economische, sociale en politieke conflicen een veel grotere rol spelen dan intellectuele factoren. Ook is in de geschiedenis gebleken dat religie geen garantie biedt tegen het doden van mensen. Het review is bijzonder negatief over Weikart's boek.

Nils Roll-Hansen (2) karakteriseert het centrale thema van Weikart's boek als het grote conflict tussen de traditionele Christelijke ethiek en de niet-christelijke ethiek, waarbij er geen twijfel over bestaat aan welke kant Weikart staat: Weikart is zeer kritisch over het effect van Darwinisme op de moraal. De kracht van het boek ligt in de beschrijving van het debat van de late 19e - begin 20e eeuw in Duitsland over de ethische, sociale en politieke implicaties van het Darwinisme. Weikart toont aan dat Darwinisme ter rechtvaardiging van zowel kaptialisme als socialisme gebruikt werd. Weikart organiseert zijn hoofdstukken thematisch, niet historisch: De ontwikkeling van nieuwe grondslagen van de ethiek, Het devalueren van het menselijk leven, Het elimineren van 'inferieuren'. Het hoofdargument van Weikart (het pad van Darwin naar Hitler) overtuigt niet omdat Weikart politieke, sociale en economische factoren buiten beschouwing laat. Weikart is kritsch ten aanzien van Darwins theorie van evolutie en natuurlijke selectie, maar zwijgt over welke theorie hij daarvoor in de plaats wil zien en welke als basis van menselijk voortplantingsethiek zou kunnen dienen.

Andrew Zimmerman (3) vat Weikart aldus samen: 'Darwiniaanse ethiek' was een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde voor de nazi ideologie. Hij stelt vast dat Weikart's definitie van Darwinism onzuiver is: alles wat slecht en verkeerd is valt er onder, goede dingen (goed in Weikart's ogen) vallen automatisch niet onder het Darwinisme. De Duitse antropologen bijvoorbeeld, die tegen Darwinisme waren, maar wel racistisch waren, worden toch tot Darwinisten gerekend! Door Weikart's ideologische banden met het Christendom wordt zijn geschiedschrijving door diezelfde ideologie gekleurd.

Ann Taylor Allen (4) beschrijft Weikart's centrale idee als: de christelijke ethiek van het recht op het leven was de overheersende ethiek van de Westerse beschaving totdat het Darwinisme kwam met een ethiek waarin het welzijn van individuen ondergeschikt werd gemaakt aan het belang van de soort. Volgens Weikart is Darwinisme de oorzaak van racism, maar volgens Allen was het grote probleem in nazi-Duitsland het antisemitisme en dat kan op geen enkele manier aan Darwinisme worden toegeschreven. Weikart vergeet te melden dat antisemietisme christelijke wortels heeft. Concluderend: Weikart brengt alles wat slecht is onder bij Darwinisme en alles wat mooi en goed bij de christelijke beschaving.

Junker en Hossfeld (5) geven een diepgaande analyse van de Duitstalige literatuur van Duitse Darwinisten en concluderen dat de Duitse Darwinisten in de decennia 1930 en 1940 eugenetische ideeën verkondigden, d.w.z. het verbeteren van de genenpool (vaak in een medische context), maar dat ze niet allemaal de racistische interpretatie hadden ontwikkeld. Er is een groot verschil tussen het verdedigen van eugenetica in een medische context die zich met erfelijke ziektes bezig houdt en het rasverbetering gebaseerd op de superioriteit van één ras. In het standaardwerk Heberer (1943) Evolution der Organismen komen geen nationaal-socialistische ideeën voor. Conclusie: "One result of our analysis is that the widespread impression of a special relationship between scientific Darwinism and national socialist ideology is not warranted by the historical facts".

Mijn conclusie
Mijn conclusie: volgens Weikart was de 'Darwiniaanse ethiek' een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde voor de nazi ideologie. De noodzakelijkheid van Darwin/Darwinisme is echter een lege, betekenisloze bewering. Wat cruciaal is, is niet het Darwinism zelf, maar de vele fatale omvormingen die het ondergaan heeft. Een theorie die de natuur beschrijft (Darwinisme) werd omgevormd tot een mensonvriendelijke moraal, en die weer werd omgevormd tot een dodelijk politiek systeem, dat zich keert tegen één bepaalde bevolkingsgroep. Dit alles heeft niets meer met de oorspronkelijke wetenschappelijke theorie te maken heeft. Er zitten teveel niet-noodzakelijke stappen tussen begin en eind om zinvol te kunnen zeggen dat Darwinisme 'noodzakelijk' is.
Om een vergelijking te geven: je zou de techniek van het smelten en bewerken van metalen een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde voor de productie van wapens en oorlogvoering kunnen noemen. Zou daarmee de technologie van metaalbewerking in diskrediet gebracht zijn? En om bij de biologie te blijven: William Paley was een noodzakelijke maar niet voldoende voorwaarde voor de evolutietheorie van Darwin, omdat The Origin of Species een reactie was op Natural Theology. Of nog algemener: het Christendom is een noodzakelijke, maar niet voldoende voorwaarde voor het atheisme. Zonder theisme zou er geen atheisme zijn.
De titel van het boek (From Darwin to Hitler) is een demagogische spelletje met woorden. En het is niet het laatste boek met die woorden in de titel (6). Maar ook het het boek zelf is verre van een neutraal historisch werk dat buiten de traditie van ideologische strijd zou staan. Zoveel mag nu wel duidelijke zijn. Weikart heeft in zijn boek niets anders gedaan dan zijn voorkeur voor Christelijke ethiek en zijn verwerping van zgn Darwinistische ethiek uit te spreken door middel van historisch onderzoek dat zijn hoofdthese helemaal niet ondersteunt.


Geraadpleegde Literatuur (met dank aan Gerdien de Jong):

1. Paul Lawrence Farber: Journal of the History of Biology (2005) 38:390-391 Springer 2005
2. Nils Roll-Hansen, ISIS,96 : 4 (2005) 669-671
3. Andrew Zimmerman: American Historical Review APRIL 2005
4. Ann Taylor Allen: The Journal of Modern History. Volume 78, Issue 1, Page 255-257, Mar 2006
5. Thomas Junker, Uwe Hoßfeld: The Architects of the Evolutionary Synthesis in National Socialist Germany: Science and Politics, Biology and Philosophy 17: 223–249, 2002. (Dit artikel is verschenen voor Weikart's boek, dus ze hebben Weikart niet kunnen kritiseren!)
6. Volgend jaar verschijnt: Andre Pichot and David Fernbach: The Pure Society: From Darwin to Hitler (Hardcover - Jan 30, 2009).

---

PS (18 maart): de handout van het college op 11 maart moet verschijnen op studium generale, maar staat er nog niet.
Zie ook mijn blog van 20 feb over het college 2 van Ethiek en evolutie van Philipse.

PS (20 maart): in een blog op 20 dec 2006 Het demoniseren van Darwin berichtte ik al over de banden van Weikart met het DI.

PS (23 maart): zie ook mijn blog Dinsdag had ik een interessant gesprek met Cees Dekker waarin ik tot mijn ontsteltenis hoorde dat het een historisch feit was dat er een link was tussen Darwin en Hitler uit de mond van Cees Dekker (zijn geloof is daar op gebaseerd!).

PS (24 maart): zie de aanbevelingen van het Weikart-boek op de site van Discovery Institute en met name van Philip Johnson!!!

PS (25 maart): de laatste paragraaf van Killing Them Kindly van Richard Weikart maakt duidelijk dat Weikart's boek een onderdeel is van een ambitieus programma dat als doel heeft de Amerikaanse maatschappij (weer) te baseren op de traditionele christelijke waarden en normen. Maar het gaat nog verder: Weikart wil zelfs het traditioneel christelijk lichaam-ziel dualisme in ere herstellen! Dus: wereldbeeld + ethiek. Dit is sinds de oprichting van het Discovery Institute hun doelstelling. Voor een documentatie van hoe het DI die doestellingen in de praktijk brengt zie: Creationism's Trojan Horse. The Wedge of Intelligent Design van Barabara Forrest en Paul Gross.
Zie ook het Weikart artikel Does Darwinism Devalue Human Life? Daaruit blijkt zonneklaar dat Weikart van meet af aan geinteresseerd was in de vraag: Does Darwinism undermine the Judeo-Christian understanding of the sanctity of human life? [met dank aan Martin voor het artikel van Weikart]

Een alleraardigste overpeinzing over de rol van het toeval in ons bestaan vond ik in het boek van Erwin Kroll (1), waar ik het nog niet over heb gehad:

"Het is bijzonder hoe onze planeet is ontstaan, en hoe er zich leven kon ontwikkelen. Zonder die kleine onzuiverheden in het begin, vlak na de oerknal, waren er nooit sterren ontstaan. Zonder de sterren waren er nooit grote atomen ontstaan waarmee iets gebouwd kon worden. Dan waren er nooit meteorieten en planeten gekomen. Als er in het brok aarde geen radioactief verval was geweest en als er geen bombardement had plaatsgevonden van meteorieten op de aarde, dan was de temperatuur nooit zo gestegen dat onze planeet vloeibaar werd en dat alle zware elementen naar de kern waren gezakt. Dan was er geen beschermend magnetisch veld ontstaan. Zonder geleidelijke afkoeling was er geen korst ontstaan waardoor gassen konden ontsnappen.

Er was geen atmosfeer geweest met koolzuurgas die de warmte vasthield. En met zoveel waterdamp dat het miljoenen jaren regende. Dan waren er nooit oceanen gevormd waarin zich leven kon gaan ontwikkelen. En in dat geval was er ook geen zuurstof geweest. En als het leven zich niet had ontwikkeld, was er niet alleen geen zuurstof geweest, maar ook geen ozonlaag. En had het leven nooit het land op kunnen kruipen. De dinosauriërs waren weggebleven en ze waren dus ook niet uitgestorven. Dan waren er geen zoogdieren geweest, dan waren wij er niet geweest en had ik dit nooit opgeschreven.
Het hangt af van de wijze waarop je naar de dingen kijkt. Je kunt je verbazen over die kleine onzuiverheden die de ontwikkeling van het heelal zo stuurden dat uiteindelijk de mens ontstond. Je kunt ook zeggen dat het allemaal gewoon toeval was. Maar als het slechts toeval was, dan toch wel een fantastisch toeval."

Ik vind deze opeenvolging van toevallige omstandigheden die ons bestaan bepaald hebben, eindeloos fascinerend. Het staat in schril contrast met het idee dat alles ontworpen is en alles een bedoeling heeft. Het gedeelte over het leven op aarde is niet zo goed uitgewerkt, maar Erwin Kroll is een meteoroloog. Hij heeft gelijk wat betreft zuurstof en ozon. Zuurstof is was niet van begin af aan aanwezig in de aardse atmosfeer (wat je wel zou verwachten als de aarde voor de mens was geschapen). Zuurstof was een afvalproduct van de stofwisseling van eencelligen die zonlicht gebruikten als energiebron (fotosynthese). Zonder zuurstof zouden warmbloedige meercellige organismen van onze grootte niet kunnen bestaan. Dus wij danken ons bestaan aan een afvalproduct van ééncelligen. Ozon (O3) ontstaat door de inwerking van UV-licht op zuurstof. Ozon heeft een beschermende werking tegen UV-licht. Dat komt toevallig goed uit. Niet voor niets maken wetenschappers zich bezorgd over het gat in de ozonlaag. Maar ook in de ontwikkeling van het leven zijn een reeks toevalligheden aan te wijzen die ons leven diepgaand beinvloeden, zoals het bestaan van twee geslachten (man - vrouw), veroudering en de dood. De opvallendste is wel symbiosis, een min of meer toevallige en unieke gebeurtenis die de voorwaarde geschapen heeft voor mens, dier en plant. Maar het zou te ver voeren hier het hele symbiosis verhaal uit de doeken te doen.

Prijsvraag: als het toeval een grote rol gespeeld heeft in het ontstaan van de mensheid, is het leven dan zinloos? (Hint: denk aan de rol van het toeval in het ontstaan van jezelf bijv. het feit dat juist die ene spermacel van de miljoenen die ene eicel heeft bevrucht waaruit jij ontstaan bent).

Noten:

1. Erwin Kroll (2007) Een warme wereld. Een positieve kijk op ons klimaat, pag 36. Zie ook blog van 6 feb 2008 over het boek van Erwin Kroll.

Toelichting bij de foto's: Er zijn kennelijk bijzondere weersomstandigheden nodig om vliegtuigstrepen zo lang in stand te houden dat ze accumuleren. Mooi gezicht, dat wel. De invloed van vliegtuigen op het weer (klimaat?) is vastgesteld in de dagen direct na 11 sept 2001, toen al het vliegverkeer werd stilgelegd.

Het is nog niet eens 2009 en het regent nu al klachten dat Wallace wordt vergeten in het Darwinjaar 2009. Een ingezonden brief in Nature onder de kop "Celebrations for Darwin downplay Wallace role" beklaagt zich er over dat vergeten wordt dat het dit jaar 150 jaar geleden is dat het concept natuurlijke selectie gelijktijdig door Darwin en Wallace werd uitgevonden. Wallace schreef zijn theorie in een brief (1) aan Darwin toen Wallace met hoge koorts in Indonesië in bed lag. Extra zielig dus. Wees gerust: alles is toendertijd goed afgehandeld. De brief van Wallace en een abstract van Darwin's manuscript werden voorgelezen op de vergadering van de 'Linnean Society of London' in 1858. Wat dat betreft viel Darwin niets te verwijten, en niemand. Wallace heeft tijdens zijn leven ook de nodige erkenning gekregen, dus ook dat is niet fout gegaan (2), (3).
Er is nu zelfs een echte Wallace fanclub: The Alfred Russel Wallace Memorial Fund. Voor de geinteresseerden: Wallace is later in zijn leven de spirituele en spiritistische kant uitgegaan. Je vindt op die website een lijst van maar liefst 16 Wallace biografieën, waardoor titels als 'The Forgotten Naturalist' toch iets paradoxaals krijgen. Het doet me denken aan de paradoxale uitspraak: er zijn 7.000 zeldzame erfelijke ziektes. Grappig detail: één van de Wallace biografieën is gepubliceerd door de Society for Promoting Christian Knowledge. Misschien kan wat meer aandacht voor Wallace geen kwaad in een tijd waarin evolutie automatisch met atheisme wordt geassocieerd. Wallace was van mening dat de menselijke moraliteit niet door natuurlijke selectie ontstaan kon zijn (4). Wallace had zelfs enige Intelligent Design trekjes. Een actueel thema en geheel in tegenstelling tot Darwin. De TARWMF site is leuk voor Darwinhaters. Bijvoorbeeld het artikel 'highlighting the current distorted darwinocentric view of the history of evolutionary biology'! Leuk nieuw woord voor Darwinhaters: Darwinocentrisch!

---

Noten

1. Het was een brief van 8 pagina's. [3 mrt 08]
   
2. Bovendien was Wallace tamelijk bescheiden over zijn ontdekking van natuurlijke selectie. Hij gaf in Amerika in 1886 lezingen onder de titel The Darwinian Theory en zijn verzameling opstellen over natuurlijke selectie uit 1889 gaf hij als titel 'Darwinism', in plaats van dat hij de theorie naar zichzelf noemde. Darwin zelf liet na om in zijn brieven aan Wallace te spreken over onze theorie! Daarom is het wel een beetje komisch dat het Wallace Memorial Fund klaagt over het feit dat Wallace overschaduwd wordt door Darwin! [3 mrt 08]
3. Wallace heeft méér geschreven dan die ene brief van 8 pagina's. Toevallig kwam ik in het boek Evolving Brains (John Allman) pagina 103 tegen dat Wallace een evolutionaire verklaring van veroudering en dood had bedacht die nog steeds correct is. [4 mrt 08]
   
4. Nog steeds een hot issue. Francis Collins heeft dezelfde opvatting als Wallace. [4 mrt 08]
   

Bronnen
George W. Beccaloni & Vincent S. Smith (2008) 'Celebrations for Darwin downplay Wallace's role', Nature 451, 1050 (28 February 2008).

Handboeken: In de twee recentste evolutiehandboeken (Barton et al en Freeman, Herron uit 2007) wordt Wallace kort genoemd. In Barton et al staat zelfs een portrait van Wallace. Het noemen van Wallace is ook bijna onvermijdelijk omdat de brief van Wallace aan Darwin de directe aanleiding voor Darwin was om The Origin te publiceren. In geen enkel evolutiehandboek ontbreekt Wallace. In Futuyma 1998, 2005 komt ook een portret voor. Toegegeven, je kunt blijven twisten over de hoeveelheid aandacht.