evolutie.blog.com

Toen ik dit plaatje zag, ging er een schok door mij heen. Voor het eerst zag ik een afbeelding van de stamboom van de verschillende volkeren en nationaliteiten van de mens. Een stamboom zoals een familiestamboom, zoals de stamboom van het leven. Ik had nog nooit een gedetailleerde stamboom gezien die de afstamming van de verschillende volkeren van de mensheid in beeld bracht en gebaseerd was op genetische gegevens. Dit plaatje gaf me dezelfde schok toen ik voor het eerst (1968) de planeet aarde zag gefotografeerd vanuit Apollo 8 cirkelend boven de maan. Al Gore heeft deze foto afgedrukt op pagina 12 van zijn Een Ongemakkelijke Waarheid: "Het beeld fungeerde als een geweldige eye-opener. De kijk op de eigen planeet kreeg ineens een andere dimensie. Binnen twee jaar ontstond de moderne milieubeweging." Vervolgens citeert Al Gore de dichter Archibald MacLeish en die moet ik hier ook weergeven omdat het -onbedoeld- ook van toepassing is op de genetische stamboom van de mensheid:

'De aarde te zien zoals ze werkelijk is: klein, blauw en prachtig zwevend in de eeuwige stilte, is als onszelf bekijken, als degenen die gezamenlijk op de planeet worden meegevoerd, als broeders op die heldere, lieflijke bol in de eeuwige kou. Broeders die nu weten dat ze echt broeders zijn.'

Eigenlijk zijn deze dichterlijke woorden nog méér van toepassing op bovenstaande stamboom, dan op de foto van de planeet aarde, vanwege 'broeders'. Darwin had beide illustraties prima kunnen gebruiken om zijn The Descent of Man te illustreren!

---

Jun Z. Li et al (2008) 'Worldwide Human Relationships Inferred from Genome-Wide Patterns of Variation', Science, 22 February 2008.
De stamboom is gebaseerd op genetische variatie (SNP) van 938 niet verwante personen van 51 populatie's uit: 'sub-Saharan Africa, North Africa, Europe, the Middle East, South/Central Asia, East Asia, Oceania, the Americas'. De aanwezigheid van 642,690 autosomale SNPs werd dubbelblind (anoniem) bepaald in het DNA van alle 938 personen. SNP kenmerken hebben slechts indirect fenotypisch effect (huidskleur). Dit soort grootschalige analyses is pas sinds kort mogelijk door de vooruitgang in de techniek. Het * linksbeneden betekent oorsprong van de stamboom (root of the tree) en is tegelijk het punt waar de chimpansee zich bevindt (outgroup). Deze stamboom steunt de 'Out of Afrika' hypothese. De namen van de continenten heb ik aan de stamboom toegevoegd op basis van de kleurcodering van de auteurs.

Hier is de beroemde afbeelding van de aarde: 'Rising Earth'.

In het tweede college in de serie 'Ethiek en Evolutie' van Herman Philipse gisteravond 19 feb te Utrecht, ontpopt de filosoof Herman Philipse zich als een ware Darwin-kenner. Had hij zich in het eerste college beperkt tot zijn eigen vakgebied, de filosofie, nu besprak hij Charles Darwin's The Descent of Man (1871). Ik had mijn huiswerk ook gemaakt, tenminste gedeeltelijk, want ik had hoofdstuk 3 Moral Sense gelezen. Het was nuttig, al was het alleen maar om te constateren dat Darwin een heel hoofdstuk over moraal geschreven had. Ik dacht dat hij maar een paar passages over had geschreven en dus dat Darwin niet veel belangrijks over moraal te vertellen had. De keuze voor The Descent of Man was onvermijdelijk, maar toch moedig omdat daar passages in voorkomen die door critici als 'eugenetisch' worden aangemerkt. Ik hoef U niet te vertellen uit welke hoek die critici komen. Laat Philipse nu uitgerekend de beruchte passage (1) voorlezen. Als klap op de vuurpijl gaf hij daar zo'n interpretatie aan, dat er van eugenetica helemaal geen sprake meer kon zijn. Het ging mij allemaal wat te snel, het was bepaald geen grondige tekstanalyse en ik hoop dat hij er nog op terug komt. Gezien het programma zal dat zeker zo zijn. Zo niet, dan kom ik er op terug.

De collegeserie Ethiek en Evolutie wordt georganiseerd door het studium generale van de Universiteit Utrecht. De samenvattingen van ieder college worden achteraf op de website van het sg gezet. Handig voor mensen die er niet konden zijn.
De beruchte passage staat in hoofdstuk V paragraaf 'Natural Selection as affecting Civilised Nations'. Het hele boek Descent of Man is gratis online beschikbaar op de site The Complete Works of Charles Darwin Online. De passage begint: "We civilised men, on the other hand, do our utmost to check the process of elimination..." (page 168). Philipse wijst op de passage "Nor could we check our sympathy, if so urged by hard reason, without deterioration in the noblest part of our nature." Deze passage bewijst, als ik Philipse goed begrijp, dat Darwin tegen eugenetica was, omdat dat het nobelste in de mens zou aantasten.

Noten

1. De Darwinistische literatuurwetenschapper Levine zegt over deze passage "Darwin at his worst", George Levine (2006) 'Darwin Loves You. Natural Selection and the Re-enchantment of the world'. Princeton University Press, p. 61. Zie ook mijn blog van 29 maart 2007 over het boek. Ik kom er nog op terug. Tenslotte: er zal binnenkort een review van Descent verschijnen op mijn website. [22 feb 2008] Het review staat hier [26 april 2008]
   

Binnen 2 - 3 jaar is het mogelijk om op basis van een DNA spoor met grote betrouwbaarheid de geografische herkomst van de eigenaar van het DNA vast te stellen. Aangezien Nederland het eerste en enige land ter wereld is waar een wettelijk kader voorhanden is waarbinnen DNA-bewijs van geografische herkomst door justitie erkend wordt als bewijsmateriaal , zal Nederland waarschijnlijk ook het eerste land ter wereld zijn waar dat soort DNA-bewijs ook daadwerkelijk in de rechtszaal gebruikt zal worden.
Dit vertelde professor Peter de Knijff, hoogleraar populatie en evolutiegenetica (1) in het Leids Universitair Medisch Centrum, LUMC gisteren, zondag 17 februari 2008, tijdens de derde Paradiso-lezing in het Paradiso te Amsterdam.

De vaststelling van de geografische herkomst op basis van een DNA spoor van een onbekende dader is geen kleinigheid omdat vele migraties in de laaste duizenden jaren van de menselijke geschiedenis veel genetische vermenging hebben veroorzaakt. Ook het feit dat uiteindelijk, d.w.z. plm 100,000 jaar geleden alle volkeren afstammen van een groep mensen in Afrika, die zich in de loop van duizenden jaren over de continenten hebben verspreid (Out of Africa hypothese, 2) maakt het er niet makkelijker op. Hierdoor heb je immers geleidelijke geografisch-genetische overgangen. Dit betekent dat er geen scherpe genetische grenzen tussen bevolkingsgroepen bestaan. Maar als je de juiste genetische kenmerken hanteert, kun je toch onderscheid maken tussen Afrikanen, Amerikaanse Indianen, Aziaten en Europeanen op basis van het DNA-monster.

Er zijn commerciële bedrijven die genetic ancestry testing doen voor het publiek (6) of testen voor erfelijke ziektes (7). Uit nieuwsgierigheid had Peter de Knijff zijn eigen DNA laten testen bij DNAPrint Genomics (5). De uitslag liet een jaar op zich wachten en er zaten fouten in, constateerde de Knijff nadat hij zelf onderzoek had gedaan. Nieuw is de mogelijkheid om je genetische afkomst binnen Europa te laten testen. Recentelijk zijn er twee nieuwe firma's gestart. DeCode scant voor $985 uw DNA en geeft o.a. het risico voor 18 erfelijke ziektes. De andere is 23andMe. De websites van die bedrijven zijn informatief (3). Ze leren je wat er tegenwoordig zoal mogelijk is en 23andMe is vandaag een blog begonnen met een interessant item over genetische aanpassing aan het klimaat. De firma's zijn hun testen en interpretaties nog aan het ontwikkelen maar verkopen ondertussen de tests al. Ook bij de nieuwe bedrijven heeft de Knijff zijn DNA laten testen. Hij wacht nog op de uitslag. Voorlopig vind ik zo´n duizend dollar nog te duur. Maar, als men een erfelijke risico factor op kan sporen waar ook nog wat aan te doen valt (dieet, geneesmiddelen) en de prijs zakt, wie weet doe ik het ook.

Een groot deel van zijn presentatie ging over één opvallende en unieke uitzondering op de regel dat de genetische verschillen geografisch gradueel verlopen en dat is de scherpe grens 200 km ten zuiden van het Himalaya gebergte die de Knijff ontdekt heeft.


Het leuke is dat een talengrens samenvalt met die pas ontdekte genetische grens (zie hier). Dit is een goed voorbeeld van interdisciplinair onderzoek (genetisch en taalkundig onderzoek). Het is nog onduidelijk hoe die grens ontstaan is en waarom die scherpe grens nog steeds bestaat.

Genetici als de Knijff, inclusief genetici werkzaam bij bovengenoemde commericiële bedrijven, streven er naar om betrouwbare DNA-kenmerken te vinden (mitochondriaal, Y-chromosoom, autosomaal) voor alle geografische bevolkingsgroepen (4) en voor erfelijke ziektes.

Info:
DNA project to trace human steps
Prof.dr. P. de Knijff (bio)
Peter de Knijff hoogleraar populatie- en evolutiegenetica in Leiden (Persbericht Universiteit Leiden 15 februari 2005.)

Publicaties:
Handley et al (2007) Going the distance: human population genetics in a clinal world, Trends in Genetics, Volume 23, Issue 9, September 2007, Pages 432-439
Barbujani and Belle (2006) Genomic Boundaries between Human Populations, Human Heredity, Vol. 61, No. 1, 2006.
Liu et al (2006) A Geographically Explicit Genetic Model of Worldwide Human-Settlement History, The American Journal of Human Genetics, Volume 79, Issue 2, August 2006.
Underhill et al (2000) Y chromosome sequence variation and the history of human populations, Nature Genetics 26, 358 - 361.
Oscar Lao, Kate van Duijn, Paula Kersbergen, Peter de Knijff, Manfred Kayser (2006) Proportioning Whole-Genome Single-Nucleotide-Polymorphism Diversity for the Identification of Geographic Population Structure and Genetic Ancestry, AJHG 78 4 April 2006.

Naschrift 28 feb 2008: Op de site van National Geographic bevinden zich interessante kaartjes van menselijke migraties: Atlas of the Human Journey. Wat opvalt is dat migratieroutes dwars door het Himalaya gebied gaan! (wit afgebeeld). Dat zou niet kunnen. Wat is hier aan de hand?

Noten:

1. 'Populatie en evolutiegenetica': dit moet niet verward worden met gelijknamige vakgroepen die zich de evolutiebiologie van planten en dieren bezighouden. De Knijff et al houden zich uitsluitend bezig met de populatie- en evolutiegenetica van de mens en publiceren in Human Genetics en niet in Evolution. (19 feb 2008)
2. De Out of Afrika hypothese wordt door de meeste wetenschappers aangenomen. De hypothese dat onafhankelijk in Azië de moderene mens ontstaan zou zijn is gezien de DNA gegevens steeds onwaarschijnlijker geworden. (19 feb 2008)
3. Dit in tegenstelling tot de website van van de groep waar de Knijff werkt, die ziet er in vergelijking met de commerciële websites primitief uit. (19 feb 2008)
   
4. De Knijff vertelde er nog bij dat de DNA-kenmerken die hij gebruikte (SNP's) niet correleren met uiterlijke kenmerken, maar mogelijk zijn DNA-kenmerken voor huidskleur wel te vinden als je er naar zoekt. Juist deze maand vonden Nederlandse onderzoekers in de Europese bevolking twee genen die oogkleur bepalen (Manfred Kayser et al, AJHG 8 Feb 2008). Dat betekent dus dat op eenvoudige en betrouwbare manier van een DNA-spoor van een onbekend persoon de oogkleur bepaald kan worden. Dit is zeker handig voor opsporingswerk. En er is een relatie van oogkleur met huidskleur. (20 feb 2008).
5. Er is stevige kritiek (het begrip ras, etc) op de werkwijze van de firma DNAPrint Genomics. In Science van 22 feb 2008 'The Legitimacy of Genetic Ancestry Tests' antwoordt het bedrijf op een hele reeks beschuldigen. [22 Feb 2008].
   
6. De nieuwste is: "Navigenics, a California start-up company with solid backing, launched its flagship product this week. The Health Compass, a US$2,500 genetic test, is being offered to consumers directly, over the Internet. It will scan DNA from a customer's saliva sample for a host of tiny variations and pronounce on the person's risk of developing 18 common medical conditions, including heart attack, prostate cancer and type 2 diabetes". Nature, editorial, 10 april 2008.
7. Nederlands bedrijf Geneticom te Rijswijk test op een zestal erfelijke ziektes. [12 apr 2008] 
   

"Van anderen hoor ik dat er op internet negatief over mij geschreven wordt. Zelf lees ik het niet; je wordt toch onrustig als mensen karaktermoord proberen te plegen."

Dat Van Lommel wetenschapelijke kritiek op wetenschappelijke claims in zijn boek niet leest, is onwetenschappelijk gedrag. De wetenschap kan niet zonder kritiek. Van Lommel behoort dat te weten. Van Lommel staat open voor de verhalen van zijn patiënten (dat is mooi!), maar hij sluit zich af voor wetenschappelijke kritiek (dat is zwak!).

"Mensen hebben genoeg van die starre wetenschap. Het is toch triest dat patiënten hun bijna-dood ervaring niet met artsen kunnen delen? Dat ze te horen krijgen dat ze maar wat verzinnen."

Een goede arts respecteert zijn patient. Een goede wetenschapper respecteert de wetenschap. Voor een arts komt zijn patient op de eerste plaats, en voor de wetenschapper komt de wetenschappelijke integriteit op de eerste plaats. Maar hét grote probleem is dat Van Lommel zich óók opstelt als wetenschapper. Hij gedraagt arts én wetenschapper. Hij publiceert in The Lancet en laat dat weten ook. Driekwart van zijn boek bestaat uit wetenschappelijke getinte betogen met wetenschappelijke claims. Waar Van Lommel faalt is een goed arts én een goed wetenschapper te zijn. Hij offert wetenschappelijke integriteit op aan een heiligverklaring van de ervaringen van patiënten. Dat is een gemakzuchtige oplossing. De uitdaging waar Van Lommel voor staat is patiënten serieus nemen zónder de wetenschap om zeep te helpen. Ik ben toch ook niet beledigd als mijn huisarts zegt: Uw dromen worden door Uw hersenen geproduceerd en komen niet noodzakelijkerwijs overeen met de werkelijkheid? Moeten we dan ook een vereniging oprichten die strijdt voor het serieus nemen van onze dromen en alle wetenschap gaan aanvallen die in de weg staat? Goed, misschien moeten artsen zich neutraal opstellen als het over levensbeschouwelijke zaken gaat. Maar Van Lommel vervalt in het andere uiterste: hij neemt zijn patiënten zó serieus dat hij steeds verder en verder geduwd wordt in de richting van de gangbare wetenschap te verlaten en zich te begeven op het pad van alternatieve wetenschap. En als het hek van de dam is, kennen zijn claims geen grenzen meer.

"Dat ze te horen krijgen dat ze maar wat verzinnen"

is een zéér ongenuanceerde uitspraak! Je kunt de ervaringen van patiënten serieus nemen zonder hun interpretatie van die ervaringen te accepteren.

"Maar door zijn onderzoek staat hij wel anders in het leven dan 20 jaar geleden. "Ik leef zorgvuldiger. Ik breng veel tijd in de natuur door, eet nauwelijks nog vlees, ben milieubewust en koop geen overbodige luxe-artikelen." "

Al die dingen doe ik al jaren! Zonder bijna-dood ervaring! Ik heb daar geen bijna-dood ervaring voor nodig meneer Van Lommel!

"Mensen hebben genoeg van die starre wetenschap"

Dit is een onthullende uitspraak. Starre wetenschap? En je publiceert zelf in The Lancet! Bovendien: als mensen 'ergens genoeg van hebben', is dat een reden om die 'starre' wetenschap ietsje te versoepelen zodat leven na de dood erin past? Als mensen genoeg hebben van de starre regels die onze maatschappij heersen (belasting betalen, maximum snelheid) dan schaf je die regels af? Hier onthult Van Lommel hoe hij over wetenschap denkt. Nee, de wetenschap is terecht zgn 'star'. Artsen zouden wat terughoudender moeten opstellen met oordelen over in wezen levensbeschouwelijke zaken. Maar de 'starre' wetenschap versoepelen? Inderdaad, dat is precies wat Van Lommel in zijn boek gedaan heeft.

"... dat het bewustzijn een product is van je hersenen - een hypothese die overigens nooit bewezen is..."

Bewezen? Dit is wetenschappelijke onnozelheid ten top en hier staat nog een keer uitgelegd waarom:

"Contrary to popular parlance, science can never truly “prove” a theory. Science simply arrives at the best explanation of how the world works. Global warming can no more be “proven” than the theory of continental drift, the theory of evolution or the concept that germs carry diseases." (bron)

---

Het interview verscheen in de nrc van zaterdag 9 februari 2008.

Eerdere blogs:

31 december 2007 Fouten in het boek van Pim van Lommel (1)
4 januari 2008 Fouten in het boek van Pim van Lommel (2)
7 januari 2008 Pim van Lommel en kwantummechanica
8 januari 2008 Pim van Lommel over hersenen en bewustzijn
10 januari 2008 Fouten in het boek van Pim van Lommel (3)
21 januari 2008 Fouten in het boek van Pim van Lommel (4)
25 januari 2008 Fouten in het boek van Pim van Lommel (5)

Het klimaat is essentieel voor het leven op aarde. Tot nu toe had ik een beeld van de atmosfeer van de aarde als een homogene bewaarplaats van zuurstof en kooldioxide. Ik wist dat zuurstof er niet altijd geweest was in de geschiedenis van onze planeet (1) en dat het in de loop van de geschiedenis was toegevoegd aan de atmosfeer door planten (fotosynthese). Ik had van Lovelock (2) geleerd dat de aardse atmosfeer een biologische signatuur had: zonder leven zou de atmosfeer nooit de samenstelling hebben die het nu heeft.
Erwin Kroll's 'Een warme wereld' (3) voegt er aan toe dat de atmosfeer en de oceanen een structuur hebben. Een structuur die nauw samenhangt met de oceanen en de continenten (gebergten). Er ontstaan lucht- en waterstromingen. De oorzaak is dat de tropen elke dag méér warmte van de zon krijgen dan ze 's nachts afgeven en de polen minder warmte dan ze zelf afgeven. Als er geen stromingen waren dan zouden de tropen steeds warmer worden en de polen steeds kouder. Die stromingen in het water en in de lucht herverdelen de zonnewarmte over de aarde en maken onze planeet leefbaar (p.50) (4). Gemiddeld komt er op de hele planeet evenveel straling binnen als eruit gaat (p.59). Het lijkt normaal en vanzelfsprekend. Is dit een gelukkige, toevallige omstandigheid? Welke factoren regelen dit evenwicht? Hoe makkelijk is het te verstoren? De eerste factor is de zon zelf. We weten dat de helderheid van de zon een beetje is toegenomen en dat de afstand aarde-zon niet constant is (p.60). Andere factoren zijn vulkaanuitbarstingen (stof) en het broeikaseffect. Het broeikaseffect wordt tegenwoordig negatief gezien, maar zonder broeikasgassen (CO₂, CH₄, N₂O, H₂O) (5) zou het op de aarde gemiddeld -18 graden zijn! (p.66). Dan zou er geen leven mogelijk zijn zoals wij dat kennen!

Klimaatcritici en klimaat-ontkenners
Sinds de industriële revolutie (1850) is door verbranding van fossiele brandstoffen het CO₂ van de dampkring gehalte toegenomen. Ik weet niet of iemand ooit opwarming heeft voorspeld vóórdat het gemeten was. Volgens Kroll zouden er in 1974 artikelen verschenen zijn die mogelijke opwarming door koolzuur aan de orde stellen (p.81). Voor velen blijft het een verrassing ook nádat het is gemeten.
Erwin Kroll twijfelt niet aan de opwarming. Over de menselijke factor zegt hij dat weliswaar de temperatuurstijging van 1900 - 1945 aan de zon toegeschreven moet worden, maar de toename sinds 1975 moet aan het toenemende energieverbruik van de mens toegeschreven worden. Andere factoren (zon, El Niño, vulkanen) hadden in diezelfde periode een verkoelende werking, dus kunnen de opwarming niet verklaren. "Dat is de meest logische verklaring" (p.77). Kroll is dus voorzichtig. Hij is geen doordrammer. Toch zegt hij een paar pagina's verder: "De stijging van de afgelopen vijftig jaar kan alleen door de mens zijn veroorzaakt" (84). De onzekerheid in de kennis van het klimaat en de klimaatcomputermodellen, plus de complexiteit van de problematiek (er zijn zoveel factoren in het spel) verschaft critici en 'denialists' ammunitie. Critici zijn wetenschappers die conclusies en gegevens aanvechten en vaak in een ander vakgebied werkzaam zijn dan het vakgebied dat ze kriticeren, ze zijn doorgaans goed op de hoogte, maar net iets minder dan degenen die ze kriticeren. Denialists staan meestal buiten de wetenschap, verwerpen feiten waar niemand binnen de wetenschap aan twijfelt en zijn bovendien ook nog slecht op de hoogte van de feiten. Bekende denialists zijn de Holocaust-deniers, Evolution-deniers en tegenwoordig dus de Climate-deniers. Een bekend voorbeeld van een climate-denier is de statisticus Bjørn Lomborg (niet genoemd door Kroll). Tegenwoordig accepteert Lomborg dat het klimaat opwarmt mede door menselijk toedoen, maar is het niet eens met wat er gedaan moet worden. Ik weet niet of er relatief veel christenen zijn onder de klimaat-ontkenners. Zo hebben climate-deniers (climate sceptics) de film 'The Great Global Warming Swindle' geproduceerd als reactie op An Inconvenient Truth (bron). Een Nederlandse klimaat-criticus en verdediger van Lomborg is Simon Rozendaal. De complexiteit van het klimaat op aarde geeft denialists kansen. Zo kunnen er gebieden (oceanen) op aarde onstaan waar het juist kouder wordt. Ook kan het dat door secundaire effecten de temperatuur in Noordwest Europa minder snel zal stijgen, wat weer leuk is voor denialisten. Andere voorbeelden van denialists: het verband roken en kanker (tabaksindustrie), verband asbest en kanker (industrie), ontkennen van ernstige neveneffecten van geneesmiddelen (farmaceutische indrustrie), het nut van vaccinatie (actiegroepen, religie).

Biologie, evolutie

Doordat de gemiddelde jaartemperatuur in Nederland de laatste eeuw is gestegen (vooral de laatste 40 jaar) kun je verwachten dat de natuur daarop reageert. Zo breidt de zeldzame paddestoel het plooivlieswaaiertje zich explosief uit. De wespen- of tijgerspin (zie foto) is in 1980 voor het eerst aangetroffen in Zuid-Limburg en verspreidt zich explosief in noordelijke richting (p.95). De pimpelmees heeft zijn ei-legdatum aanmerkelijk vervroegd. Door warmere lentes van de laatste tijd raakt het broedgedrag van de bonte vliegenvanger ontregeld (bron) (overzicht). Dieren en planten weten niets van de klimaatdiscussie. Ze reageren simpelweg op de temperatuur. Onder dieren en planten heb je klimaatopwarmingprofiteurs en klimaatopwarmingslachtoffers. Evolutionaire effecten zijn denkbaar. Zo concludeerde de Nederlandse bioloog Phillip Gienapp dat de koolmees er in de komende honderd jaar niet in zal slagen zijn jongen groot te brengen in de periode dat het rupsenaanbod het gunstigst is. Dit komt doordat de snelheid van de klimaatverandering groter is dan de snelheid van de mogelijke evolutionaire verandering van de legdatum van de koolmees. Niet alle voorbeelden zijn van Kroll; hij heeft maar 2 pagina's over de effecten over de natuur (hij is tenslotte meteoroloog en geen bioloog). Het evolutiehandboek Barton et al (2007) Evolution heeft 1 pagina (beter iets dan niets) over klimaat en uitsterven en laten een temperatuurgrafiek van de laatste 1000 jaar zien. Ze melden dat "the effects of global warming are potentially disastrous" (p.285). Niet mis. Stearns and Hoekstra (2005) Evolution vermelden dat de grootste massale uitsterving (eind Perm) veroorzaakt werd door klimaatopwarming door runaway greenhosue effect met een temperatuurstijging van 6°C en waarbij 63% van de soorten op het land omkwamen (p.390). Je kunt alleen maar raden of de mens, als hij in die tijd had geleefd, het overleefd had. Het hangt er van af of er nog voldoende voedselbronnen over waren.

Iedereen die mee wil denken, inzicht wil krijgen in de klimaatproblematiek kan ik het boekje van meteoroloog Erwin Kroll aanbevelen. Je leest het in een weekend uit. Aanbevolen voor iedereen die niet aan Al Gore is toegekomen, met het bijkomende voordeel dat het in het Nederlands is. De Nederlandse klimaathoogleraar Pier Vellinga geeft vaak lezingen, maar heeft bij mijn weten geen populair boek over klimaat geschreven. Dus we mogen blij zijn dat Kroll wel de moeite heeft genomen. Het 'positieve' in de ondertitel komt natuurlijk omdat er veel doemdenken is (Al Gore?).

In een volgende blog ga ik in op levensbeschouwelijke en filosofische aspecten!

Naschrift: Een schat aan informatie over klimaat en natuur is te vinden op het Milieu & Natuurcompendium waar Erwin Kroll ook informatie vandaan heeft.

Naschrift2: Een andere klimaatcriticus en dwarsligger is Salomon Kroonenberg die in zijn boek De Menselijke Maat (2006) betoogt dat we over 10.000 jaar dicht bij de volgende ijstijd zijn en de mensen over vierhonderd generaties wel blij met al het koolzuurgas dat wij nu in de atmosfeer brengen. Volgens promovenda Margot Saher zijn Kroonenbergs ideeèn over ijstijden allang achterhaald. Óf hij weet niet beter, óf hij negeert opzettelijk wat de wetenschap inmiddels weet over ijstijden (Volkskrant 23 juni 2007). Het is de vraag of er over 10.000 jaar nog mensen zijn om die ijstijd mee te maken! Het boek is dus het tegenovergestelde van de menselijke maat! (16-02-2008)

Noten

1. Nick Lane (2002) Oxygen The molecule that made the world (voor mij een zeer belangrijk boek, een eye-opener)
2. James Lovelock (2000) The Ages of Gaia. A biography of our living earth. Een prachtig overzicht van de geschiedenis van het klimaat op aarde door een klimaatonderzoeker van het eerste uur. Hier is mijn review van het boek.
3. Erwin Kroll (2007) Een warme wereld. Een positieve kijk op ons klimaat. Derde druk.
   
4. De eenzijdige belichting van de zon zou gecompenseerd kunnen worden door op geschikte afstanden loodrecht boven de polen ook zonnen van de juiste soort te plaatsen (zie: 'fine-tuning' volgende blog).
5. Methaan is ook een broeikasgas en neemt toe doordat wereldwijd de veestapel groeit. Een argument voor vegetarisme, verrassend genoeg! N₂O is ook een broeikasgas en is gerelateerd aan de landbouw.
   

De tweede Paradiso-lezing van dit jaar werd vanochtend, zondag 3 feb 2008, gehouden door klimaat hoogleraar Pier Vellinga. Professor Vellinga is één van de mede-oprichters van het IPCC in 1989. Onmiddellijk werd duidelijk dat de discussie óf het klimaat opwarmt, en óf menselijke activiteiten daarbij een rol spelen, een gepasseerd station is. Het antwoord is: JA! Stond dit in de jaren 90 nog ter discussie, verder onderzoek door honderden wetenschappelijke onderzoekers over de hele wereld bevestigde dit antwoord. Nu gaat de discussie over: wat kunnen we doen? Wat zijn de meest efficiënte en economisch haalbare maatregelen? Als ik met deze kennis terug kijk naar de kritiek die Al Gore heeft gekregen op zijn film, dan denk ik: ja, die kritiek is belangrijk en moet beantwoord worden, maar kan dus kennelijk niet de conclusie dát het klimaat op aarde aan het opwarmen is en dát de mens daar een belangrijke rol in speelt omver werpen. Anders had Vellinga daar wel iets over gezegd. Als ik tevens terugkijk naar de blunder die Amnesty maakte (zie blogs 30 jan en 1 feb) door de Nobelprijs voor Al Gore en het IPCC te veroordelen, dan vond ik verdere steun in de opmerking van prof Vellinga dat in de komende 10-30 jaar de samenwerking van het Westen met China en India van cruciaal belang is voor het oplossen van het klimaatprobleem. Een voorwaarde voor die samenwerking is: VREDE! Zonder vrede lukt het niet. Bedenk dat Al Gore en IPCC de Nobelprijs voor de Vrede ontvingen. Terecht dus. Volgens Pier Vellinga heeft het Nobelcomité ingezien dat het klimaatprobleem ook een politiek probleem is. Zonder de medewerking van China en India zijn al onze Westerse inspanningen voor niets. Zonder internationale samenwerking lukt het niet. Amerika is het laatste Westers land dat nu ook mee doet. Op het nippertje. Zij het op hun eigen manier.

Geachte heer Korthof,

Dank voor uw reactie. Ik wil u er graag op wijzen dat Amnesty de toekenning van de Nobelprijs aan Al Gore zeker niet veroordeelt. Het commentaar in het decembernummer van Wordt Vervolgd is de persoonlijke mening van Rupert Parker Brady die het afgelopen half jaar hiervan vervangend hoofdredacteur was. Het blad wordt uitgegeven door Amnesty, maar werkt op basis van een onafhankelijk redactiestatuut, zoals aangegeven in het colofon op pagina 2. Daar staat ook: 'ingenomen standpunten vertegenwoordigen niet noodzakelijkerwijs die van Amnesty'. Aangezien het niet om de mening van de organisatie gaat, wil ik u vriendelijk verzoeken uw artikel aan te passen.

Ik hoop uiteraard dat u Amnesty wilt blijven steunen.

Met vriendelijke groet,

Arend Hulshof
Redactie Wordt Vervolgd

Ik vind deze reactie teleurstellend. Het is erg formeel en er wordt niet inhoudelijk ingegaan op mijn betoog. En moeten we echt eerst de kleine lettertjes onderaan de pagina lezen voordat we mogen aannemen dat een stuk gepubliceerd op een prominente plaats in het blad van Amnesty, en geschreven door de hoofdredacteur van het tijdschrift Wordt Vervolgd, inderdaad het standpunt van Amnesty vertegenwoordigd? Weliswaar wordt nu door de redactie ontkend dat Amnesty de toekenning van de Nobelprijs aan Gore veroordeelt, maar ondertussen hebben duizenden mensen het redactioneel verhaal gelezen en zijn er door beïnvloed. Ook staat het verhaal nog steeds op de website van Amnesty (al twee maanden lang).
In de online versie van het artikel (hiernaast) wordt de veroordeling van Al Gore er nog eens een uitgelicht en in grote letter afgebeeld. Wordt het niet eens tijd voor een rectificatie?
Als men zo makkelijk een hoofdredacteur laat vallen, dan ga je je afvragen of Arend Hulshof zélf eigenlijk wel namens Amnesty spreekt? Moet ik dat opzoeken in de kleine lettertjes?Hij zit tenslotte slechts in de redactie en is geen voorzitter. Het lijkt dat Amnesty er verstandig aan doet een officiële rectificatie te plaatsen en haar excuses aanbiedt aan Al Gore, IPCC en het Nobelcomité.