evolutie.blog.com

Voor degenen die niet kunnen wachten op de uitgave van het proefschrift van Marinus de Baar over de voorlopers van Intelligent Design in de 17e en 18e eeuw (dit blog) heb ik een tip. Het onderwerp van het boek zou je kunnen omschrijven als de voorlopers van Intelligent Design in de Griekse Oudheid. De auteur, David Sedley is Professor of Ancient Philosophy aan de University of Cambridge. Ik heb ik het boek nog niet in handen gehad, maar hier is alvast de info van de uitgever:

"The world is configured in ways that seem systematically hospitable to life forms, especially the human race. Is this the outcome of divine planning or simply of the laws of physics? Ancient Greeks and Romans famously disagreed on whether the cosmos was the product of design or accident. In this book, David Sedley examines this question and illuminates new historical perspectives on the pantheon of thinkers who laid the foundations of Western philosophy and science. Versions of what we call the "creationist" option were widely favored by the major thinkers of classical antiquity, including Plato, whose ideas on the subject prepared the ground for Aristotle's celebrated teleology. But Aristotle aligned himself with the anti-creationist lobby, whose most militant members--the atomists--sought to show how a world just like ours would form inevitably by sheer accident, given only the infinity of space and matter. This stimulating study explores seven major thinkers and philosophical movements enmeshed in the debate: Anaxagoras, Empedocles, Socrates, Plato, the atomists, Aristotle, and the Stoics."

In het januari nummer (#66) van De Academische Boeken Gids een uitgebreide bespreking van Omhoog kijken in platland door de hersenonderzoeker-neurobioloog Dick Swaab. Het is een systematische bespreking: alles komt aan bod. Het is een kritische bespreking: Swaab is atheist. Het artikel 'De onbetrouwbare Bijbel' is al online beschikbaar. Stof ter discussie. Ter herinnering: Gerdien de Jong heeft een grondig onderzoek gedaan naar de manier waarop de filosoof Woudenberg onderdelen van de evolutietheorie bekritiseerd in Platland.

Tevens in #66 'Darwin is niet dood' van Wiel Hoekstra (emeritus hoogleraar algemene microbiologie) dat een bespreking is van David Sloan Wilson Evolution for Everyone , Chris Buskes Evolutionair denken (op dit blog reeds eerder besproken) en Lewis Wolpert Six Impossible Things before Breakfest. De volledige tekst is nog niet online beschikbaar.

Robert Dijkgraaf geeft een bespreking van boeken over de Poincaré Conjecture. Dat heeft niets met biologie te maken, maar ik ben jaloers op wiskundigen omdat ze trots kunnen zijn op grote niet opgeloste problemen in hun vakgebied. Ik ken daar in de biologie geen voorbeelden van. Wie wel?
Moleculair bioloog Albert Heck stelt in een interview "Die vlinders kunnen iets wat daarop lijkt en wat wij bij lange na niet kunnen. (...) ‘Wij beschouwen onszelf als hoogontwikkeld, maar ons reukvermogen is zwak vergeleken met dat van vlinders, onze oren zijn slecht vergeleken met die van honden, en duiven kunnen veel beter de weg vinden dan wij." Opmerkingen die ons er aan herinneren dat het aan het criterium voor hoogontwikkeld afhangt of de mens of andere dieren hoogontwikkeld zijn (de mens als kroon der schepping!).

De geschiedenis van de typemachine (QWERTY) vind ik altijd een prachtig voorbeeld van constraints in evolutionaire processen.

Men kan zich gratis abonneren op ABG. Wat mij niet duidelijk is waarom de ABG van/voor 4 Nederlandse universiteiten is. Het blad zoekt schrijvers. Misschien zitten die bij die andere universiteiten in Nederland?

Naschrift: Taede Smedes meldt dat ABG niet gratis is.
Naschrift 20 feb 2008: inmiddels staat het artikel van Wiel Hoekstra online.

Zaterdag 22 december was één van de meest fotogenieke dagen van het jaar 2007. IJsafzetting op dunne takken geeft een sprookjesachtig effect. Dat effect is niet te vergelijken met sneeuw, want de alleen de dunnere takken zijn wit, de dikkere takken en de stam zijn niet bedekt. De laagstaande ochtendzon en de blauwe lucht voegen nog een extra vervreemdend effect toe. Een unieke meteorologische omstandigheid.

Wim Brands heeft het weer voor elkaar: alweer een interessante auteur en boek in zijn Boeken programma (zondag 23 Dec): 'De herschepping van de wereld' door wetenschapshistoricus Floris Cohen.
Aanbevolen voor iedereen die zich afvraagt waarom de moderne natuurwetenschap juist op dat moment en juist in Europa ontstond, en niet in andere hoogontwikkelde beschavingen als de Griekse, Islamitische of de Chinese beschaving.
Er is hier een interview met hem te beluisteren dat hij gaf op 8 November.

"Planning for the future is uniquely human": alleen mensen kunnen plannen maken voor de toekomst. Dit is eigenlijk een volkswijsheid. Iedereen weet het. Maar deze wijsheid werd ook herhaald door psychologen (Wolfgang Köhler) en antropologen. Maar volgens psycoloog Josep Call (directeur Wolfgang Köhler Primate Research Center) kunnen bonobos and orang-oetangs wel degelijk plannen voor de toekomst. Hij rapporteerde over deze experimenten die had gedaan op de NWO themadag Evolution & Behaviour die dinsdag 18 december in Naturalis, Leiden, werd gehouden.

Het pinda-in-plastic-buis probleem -dat ik gister als raadsel opgaf- is een voorbeeld van plannen voor het hier en nu. Het is een plannen voor probleemsituaties die nu zichtbaar zijn en waar hulpmiddelen nu beschikbaar zijn. De experimenten die aantonen dat orang-oetangs inderdaad het pinda probleem kunnen oplossen werd juli dit jaar in de New Scientist gepubliceerd en de video staat op YouTube. Het verscheen october 2007 in Biology Letters. Volgens Call kunnen chimps het ook. Maar niet alleen apen kunnen dit soort problemen oplossen. Opvallend is dat kraaien (New caledonian crows) ook hulpmiddelen gebruiken om soortgelijke problemen oplossen (Science: Shaping of Hooks in New Caledonian Crows) en hier is het filmpje. Dit gaat op voor meerdere soorten van de kraaienfamilie (zwarte kraai, kauw, raaf, ekster) die getest zijn.

Het wordt pas echte planning als het om plannen voor de toekomst gaat. Een recent experiment met bonobos en orang-oetangs liet de individuen kiezen uit verschillende tools om een tros druiven te pakken te krijgen. Behalve het juiste gereedschap (een stok) lagen er ook controle gereedschappen (bord, kop) die wel iets met voedsel maar niet met de huidige proefopzet te maken hadden. Nadat ze het probleem opgelost hadden, werden ze in vervolgexperimenten in de kooi binnengelaten terwijl het druiven-apparaat zichtbaar maar niet toegankelijk was. De bedoeling was het juiste gereedschap te kiezen zonder dat ze het direct konden gebruiken. Pas na 1 uur tot 14 uur (nachtverblijf) werden ze weer toegelaten tot de testruimte met toegankelijk druivenappararaat, maar zonder gereedschap. De apen slaagden daarin (niet met 100% succes percentage). Soms raakten ze de stok kwijt in het nachtverblijf. In een verbeterd experiment waren de gereedschappen en proefopstelling niet gelijkertijd zichtbaar. Ook dat lukte. Ook werd de proef herhaald met ongetrainde apen die de proefopstelling nog nooit eerder hadden gezien. Twee van de vier kozen de juiste tool en namen die de volgende dag mee. Om uit te sluiten dat ze honger of dorst hadden, werd het experiment herhaald met als beloning vruchtensap, terwijl ze in hun dagverblijf continue de beschikking hadden over drinkwater zodat ze geen dorst hadden. Dat lukte ook. Een andere verbetering is dat ze het druiven apparaat konden zien zonder gereedschap. Op deze manier wordt steeds beter getest of apen echt kunnen plannen voor de toekomst. Call heeft hierover gepubliceerd ("Apes Save Tools for Future Use'') in Science 19 May 2006. Call concludeert dat de aanzet voor plannen voor de toekomst al 14 miljoen jaar geleden is ontstaan bij de voorouders van de huidige mensapen. De mens is niet de enige die kan plannen voor de toekomst.

Na afloop van het symposium was er nog een rondleiding door de tentoonstelling Zo apen Zo mensen in Naturalis. Deze tentoonstelling is met hulp van Nederlandse gedragsbiologen samengesteld en biedt een speels en interactief overzicht over intelligentie bij apen voor een breed publiek (inclusief kinderen). Ik heb het maar kort kunnen bekijken, maar het is zeker de moeite waard om nog eens voor terug te komen.

Chimpasees werden geconfronteerd met de volgende situatie: een pinda op de bodem van een doorzichtige buis gemonteerd aan de muur die zo diep is dat ze niet met hun vingers de pinda er uit kunnen pakken. Er liggen geen hulpmiddelen in de kooi. De plastic koker zit vast aan de muur. Het enige wat er verder nog in de kooi aanwezig is een drinkbak met water die vast zit aan de muur.
Wat doet hij? Krijgt hij de pinda te pakken?

Gisteren, 16 december, interviewde Frieda Van Wijck David Attenborough voor het Belgische Canvas, een opname uit 2003.
Notabene: de Belgische TV heeft de films van Attenborough altijd onversneden uitgezonden, d.w.z. zonder evolutie eruit te knippen zoals in Nederland de EO al jaren doet. Ik licht er een interessante passage uit die met het mooie maar ook het wrede karakter van de natuur te maken heeft.

Heeft U een missie?

Ik geloof oprecht dat één van de grootste genoegens in het leven is te zien en te ontdekken hoe de natuur in elkaar zit. [I honestly, truthfully believe that one of the great pleasures in life is to observe the natural world and working out how it works]. Bijvoorbeeld: waarom hebben paradijsvogels zulke mooie veren en doen ze van die prachtige dansen?

Trekt U daar filosofische conclusie's uit, bent U religieus?

Nee. Nee, ik ben niet religieus. De natuur heeft geen religieuze, zeker geen christelijke implicaties. Ik krijg vaak brieven in de trant van: "Wij zijn gek op Uw natuurfilms, en vinden ze prachtig, maar waarom brengt U God, de schepper, geen hulde?"
Als mensen zeggen dat God al dat moois heeft geschapen, dan denken ze altijd aan mooie dingen, zoals rozen en kolibries. Maar ik denk ook aan een Afrikaans jongetje met een worm die zich door zijn oogbol heen eet en binnen een paar jaar blind wordt. Als je zegt dat God de rozen en de kolibries heeft gemaakt, dan moet je óók zeggen dat hij die worm die door je oog kruipt geschapen heeft. Dus, dan was die worm niet door evolutie ontstaan, zoals ik denk, maar door God geschapen, zoals U denkt. [And it didn't evolve in the way that I believe it did, but you believe that is was created by God]. Dus: op een gegeven moment zei God: Ik ga een worm scheppen die alleen maar kan bestaan door menselijke oogballen op te eten. [I create a worm that can only live by eating people's eyes]. Dat vind ik niet verenigbaar met de Christelijke idee van een God die geeft om ieder van ons persoonlijk. [I don't find that compatible with the Christian idea of a God who cares individually of the welfare of each of us].

Hier maakt Attenborough een zeer belangrijk punt. Zeker 99% van de Christenen praat liever niet over God als schepper van wrede dingen in de natuur. Laat we dat in het vervolg maar het-rozen-en-kolibries-geloof noemen. Dat geloof berust op zéér selectief waarnemen. Psychologisch kan het haast ook niet anders. Je kunt niet echt houden van iemand die behalve onnoemlijk veel moois ook onnoemlijk veel wreeds geschapen heeft. Het het-rozen-en-kolibries-geloof is niets meer en niets minder dan een liefdesverklaring. En liefde maakt blind.

Bij reportages van rampen zie je steevast overlevenden zeggen 'God heeft mij gespaard', daarbij steevast vergetend dat hij al die ongelukkigen die -vaak op gruwelijke manier- omkwamen, niet gespaard heeft. Selectief waarnemen. Hebben ze het overleefd dan heeft God een bedoeling met ze, een persoonlijk plan. Ze vragen bijna nooit waarom al die anderen omgekomen zijn. Had God daar een bedoeling mee? Had God ook een persoonlijk plan met diegenen die omkwamen? Ook dit is geen systematische verklaring van rampen. Het is een gevoel van dankbaarheid dat anders aan niemand gericht kon worden. Het heeft waarschijnlijk alles te maken met een zeer persoonlijke (eigenlijk letterlijk ego-centrische) poging om om te gaan met schokkende gebeurtenissen. Of zoals men wil, met 'de liefde voor God', want je spreekt geen kwaad van degene waarvan je houdt. In dié context is het begrijpelijk dat je het kwade, het slechte, het lelijke negeert.

Maar deze manier van spreken heeft niets te maken met de wereld op een systematische manier proberen te begrijpen en te verklaren. Ja, wetenschappers hebben ook bewondering voor de natuur, maar dit drijft ze ertoe te uit te zoeken hoe de natuur in elkaar zit. Voor wetenschappers is het geen enkel probleem om al het moois en al het lelijks in de natuur met één en hetzelfde principe te verklaren: evolutie. Daar zit geen enkele tegenstrijdigheid in. Daarom is het begrip 'christenwetenschapper' een onmogelijk begrip. Een liefdesverklaring en de wereld objectief te onderzoeken zijn activiteiten die nu eenmaal niet goed samengaan. Daarom zijn alle pogingen van 'christenwetenschappers' om aan te tonen dat kosmische-fysische parameters 'gefinetuned' zijn ten behoeve van het leven op aarde, ook zo hopeloos eenzijdig en selectief (zie hier, met name: 'Is de kosmos afgestemd op leven?', 'kosmische en komische effecten', en noot 17).

Naschrift 19 dec:
1) Op woensdag 12 dec zond de AVRO deel 1 van de serie Equator uit: "De enorme variatie aan koraalsoorten is overweldigend en verwarrend. Het doorgronden van deze diversiteit kan onze visie op de evolutie veranderen." De AVRO is dus de geschikte omroep om David Attenborough integraal uit te zenden.
2) Ter ondersteuning van mijn liefdesrelatie-interpretatie van de natuurbeleving van Christenen: "De oorspronkelijke betekenis van het woord 'geloven' is 'vertrouwen'. (K. Hendrikse, 2007, Geloven in een God die niet bestaat, p.25.). Als dit klopt dan volgt: in een vertrouwensrelatie vertrouw je er op dat God met alles goede bedoelingen heeft en sluit je je ogen voor dingen die op het tegengestelde zouden kunnen wijzen. Zo zie je bijvoorbeeld bij Michael Behe dat hij héél intellectueel doet (tegen het arrogante aan) over het hoe en waarom God de malariaparasiet heeft geschapen, maar waar hij in feite in verstrikt zit is een vertrouwensrelatie met God (zie post 8 juni). En dat heeft hij niet door.

Vanavond 22:35 (zondag 16 Dec) wordt David Attenborough op België 2 / CANVAS geinterviewed. Ben benieuwd of de EO-censuur nog ter sprake komt.

In Trouw: Meer dan een hersenspinsel door Herman M. van Praag.

De Huizinga lezing Doen als je doet alsof door Tijs Goldschmidt komt geheel online ter beschikking. Een verkorte versie van de lezing staat in de papieren editie van de nrc (Opinie & Debat).

Nederlandse klimaatfilm ‘Meat the Truth’ gepresenteerd door Marianne Thieme (partij voor de dieren) behandelt het thema dat de veestapel broeikasgassen produceert en zo meehelpt aan de klimaatopwarming. De film vormt een erratum op eerdere klimaatfilms, die wel het probleem rond de opwarming van de aarde overtuigend op de kaart zetten, maar één van de grootste oorzaken daarvan, onbenoemd lieten. En dat laatste is was mij nog niet opgevallen en ik kan me ook niet herinneren dat dat als kritiek op Al Gore's Inconvenient Truth naarvoren werd gebracht.

In de nrc van zaterdag (15 Dec) een hoofdartikel over de bewering dat de 5 grote uitstervingen in de geschiedenis van de aarde door klimaat opwarming veroorzaakt werden. Irritant is dat deze verklaring een modeverschijnsel wordt genoemd. Het is geen modeverschijnsel, maar serieus wetenschappelijk onderzoek wat oa al eerder aan bod kwam in mijn bespreking van The Emerald Planet. Het nieuwe is dat de ondersteunende data van de laatste 10 jaar zijn.

©Nature

Eén van de opvallendste verschillen tussen mens en chimpansee is dat de mens rechtop loopt en de chimpansee doorgaans niet. Rechtop lopen vereist een aantal aanpassingen in het skelet, omdat het bewaren van het evenwicht nu eenmaal lastiger is als je op twee benen loopt. Viervoeters vallen niet zo gauw. Als je wilt voorkomen dat je valt, dan moet je je zwaartepunt op de juiste plaats proberen te houden (c). Tot zover geldt dit voor zowel mannen als vrouwen. Maar nu komt er een speciale uitdaging voor vrouwen. Tijdens de zwangerschap verschuift het zwaartepunt naar voren (d) als dit niet gecompenseerd zou worden. Het wordt moeilijker het evenwicht te bewaren. Daardoor ontstaat de neiging om naar voren te vallen. Het blijkt nu dat bij vrouwen de 5 lendewervels (lumbale wervelkolom) iets sterker gekromd te zijn dan bij mannen (e). Dit brengt het zwaartepunt weer boven de heup. Zwangere chimpansees hebben geen last van evenwichtsproblemen (a,b).
Onderzoekers die hun resultaten vandaag in Nature publiceerden noemen de speciale kromming van de 5 lendewervels bij de vrouw een aanpassing aan de eisen van het rechtop lopen tijdens de zwangerschap. Het is een structurele aanpassing, zodat geen permanente inspanning van de spieren nodig is. Nu is zwangerschap een tijdelijke aangelegenheid. Natuurlijke selectie werkt alleen maar als een gebeurtenis vaak genoeg voorkomt. De onderzoekers menen dat die anatomische aanpassing is ontstaan in een tijd dat de vrouw een groot deel van haar leven zwanger doorbacht. En bovendien grote afstanden moesten afleggen (jager-verzamelaars). Dat lijkt mij plausibel onder de voorwaarde dat er hoge kindersterfte was, vrouwen jong moeder werden, en de post-reproductieve tijdsduur kort was. Onderzoekers vonden dezelfde sexe verschillen bij de uitgestorven Australopithecus mens. Er was niet eerder naar deze sexe verschillen bij mens-achtige fossielen gekeken.

Katherine K. Whitcome, Liza J. Shapiro & Daniel E. Lieberman (2007) 'Fetal load and the evolution of lumbar lordosis in bipedal hominins', Nature, 13 dec 2007.
Heidi Ledford (2007) 'How women bend over backwards for baby', News, Nature

---

Hoewel de auteurs daar niet op in gingen, is het mogelijk dat de karakteristieke S-vormige anatomie van vrouwen (accentuering van borsten en billen) secundair een rol is gaan spelen in de partnerkeuze. Deze anatomie zou als indicator kunnen dienen voor de geschiktheid succesvol zwangerschappen te voltooien. Het zou een kenmerk van de sexuele aantrekkelijkehid van een partner geworden kunnen zijn. De zooloog Desmond Morris ('De naakte aap') gaf sexuele selectie als primaire verklaring voor geprononceerde borsten en billen. Na het onderzoek van Whitcome et all is het waarschijnlijker dat selectie op evenwicht de primaire oorzaak is van de S-vorm en dat deze anatomische aanpassingen later geaccentueerd werden door sexuele selectie.

Opvallend is dat hoge hakken die S-vorm versterken. Waarom zouden vrouwen überthaupt op ongemakkelijke hoge hakken willen lopen? De drang om sexy te zijn is duidelijk te ver doorgeslagen, omdat evenwicht bewaren juist moeilijker wordt. Wat de reden van die hoge hakken ook moge zijn, de hypothese van de sexuele aantrekkelijkheid van de S-vorm kan gewoon getest worden. Evolutionaire psychologen hebben tenslotte al kenmerken als de waist-to-hip ratio getest. Ik weet niet of de S-vorm hypothese al getest is. Het is tenslotte een nieuw inzicht. De publicatie in Nature zou voor evolutionaire psychologen een goede aanleiding zijn om daar eens grondig onderzoek naar te doen.

D. Sing (1993) Adaptive significance of female physical attractiveness: Role of the waist-to-hip ratio. Personality and Social Psychology 65: 293-307.