evolutie.blog.com

De Tinbergen lezing 2007 (zondag 15 april) stond dit jaar in het teken van de 100e geboortedag van Niko Tinbergen, de Nederlandse etholoog die de Nobelprijs heeft gekregen samen met Konrad Lorenz en Karl von Frisch. De belangstelling was overweldigend, de kaarten voor de grote zaal van het Gorlaeus in Leiden waren uitverkocht en de lezingen waren daarom ook in de zaal ernaast via life-video en ook life via internet te volgen. Sprekers waren etholoog Frans de Waal en de gedragsbioloog Johan Bolhuis. Een lezing van Frans de Waal is altijd de moeite waard; hij is een ontzettend boeiende spreker. De Waal is een 'Darwiniaans etholoog', hij gaat uit van de continuïteit van mens en dier. Dus, als de mens een moreel wezen is, dan moet er (in eenvoudiger vorm) ook moreel gedrag bij dieren te vinden zijn. Hij heeft vooral belangstelling voor de voorlopers van moreel gedrag bij mensapen. Ook Darwin stelde al dat er sociaal en moreel gedrag bij dieren voorkomt. Darwin had echter niet veel data om dit hard te maken. Hij steunde vooral op de filosoof David Hume. Je zou kunnen zeggen dat Frans de Waal er zijn levenswerk van gemaakt heeft om door observatie en experiment te bewijzen dat altruistisch gedrag, samenwerking, inlevingsvermogen en doelgericht helpen bij primaten voorkomen. Hij ondersteunde zijn betoog met veel belangwekkend filmmateriaal. Steeds wanneer er in een filmpje over mensapen typisch menselijk gedrag herkend werd, werd er massaal door de zaal gelachen. Zo'n filmpje is opzich een onbedoeld sociaal-psychologisch experiment! Alleen al zo'n reactie suggereert dat er inderdaad typische menselijke elementen in primatengedrag te herkennen zijn.

Een voorbeeld. Een chimpansee die geen zin had zijn partner in het experiment te helpen werd met een typisch menselijk gebaar aangespoord tot samenwerking. Dit soort beelden laten een onuitwisbare indruk achter bij de menselijke toeschouwer en zeggen absoluut veel meer dan vele statistieken die De Waal desondanks wel degelijk maakt om zijn ideeën wetenschappelijk te bewijzen. Die beelden roepen herkenning op bij ons juist dankzij ons goede inlevingsvermogen, waarbij de soortgrens geen enkele belemmering schijnt te zijn. We herkennen het in chimpanzees omdat ze zo op ons lijken qua gedrag en uiterlijk. Juist dat menselijke inlevingsvermogen is één van de bouwstenen van moraliteit.

Is dit belangrijk onderzoek? Zolang theologen als C.S. Lewis en wetenschappers als Francis Collins claimen dat moraal van god komt en zolang hun boeken gelezen worden blijft het nodig dat mensen als Frans de Waal door wetenschappelijk onderzoek aantonen dat moraal een natuurlijke oorsprong heeft.

Dawkins
Frans de Waal is het niet eens met de beroemde uitspraak: "We alone on earth can rebel against the tyranny of the selfish replicators" (Richard Dawkins). Als ik de Waal goed begrijp kunnen chimps het ook (dus 'alone' is fout) en is 'rebel' misleidend omdat het suggereeert dat de mens van nature slecht (egoïstisch) is. Echter, zonder goede definitie van 'selfisch genes' en 'selfish behaviour' heeft het niet veel zin om tegen de beroemde laatste zin van The Selfisch Gene te gaan rebelleren. Als Dawkins het heeft over 'pure disinterested altruism', dan bedoelt hij waarschijnlijk Moeder-Teresa-altruisme. Ik denk dat De Waal en Dawkins hier langs er elkaar heenpraten. Altruistisch gedrag bij chimpanzees lijkt mij volledig Darwinistisch te verklaren.

Huxley
Er bestaat wel een verschil van mening met de opvatting van Thomas Huxley. Deze verdediger van Darwin vond dat de mens van nature slecht was, en dat moreel gedrag tegennatuurlijk was. Moraal was een oppervlakkig vernislaagje over een grote kern van egoisme. Deze typering van Huxley klopt grotendeels, maar dient genuanceerd te worden. Huxley was ook overtuigd van de continuïteit van mens en dier. Maar hij werkte dat vooral uit aan de hand van anatomie en morfologie. Hij maakte kennelijk een uitzondering voor moraliteit. Merkwaardig genoeg lijkt Huxley in dat opzicht een beetje op Francis Collins! (het verschil was dat Huxley de eerste agnost was en Collins een christen).

Frans de Waal noemde ook voorbeelden van modern psychologisch en neurologisch onderzoek zoals dat van Ulf Dimberg (hardwired reacties op lachend/agressief gezicht) en:

Tania Singer et al 'Empathic neural responses are modulated by the perceived fairness of others', Nature 439, 466-469 (26 January 2006)

Millinski M, Semmann D, Krambeck H-J (2002) Reputation helps solve the 'tragedy of the commons', Nature 415: 424-426

Dale J. Langford (2006) 'Social Modulation of Pain as Evidence for Empathy in Mice', Science 30 June 2006

en om de actualiteit van het onderwerp te illustreren, vandaag donderdag 19 april 2007 verscheen er in Nature: Michael Koenigs et al (2007) 'Damage to the prefrontal cortex increases utilitarian moral judgements'

Een leuk idee was om studenten van verschillende studierichtingen vragen te laten stellen. Er kwamen leuke vragen zoals "Als mensapen en mensen 'van nature goed zijn' waar komt dan agressie vandaan?" De Waal kwam daar niet helemaal uit volgens mij. Het misverstand is volgens mij dat altruisme en agressie naast elkaar kunnen bestaan in het brein van een organisme, omdat de hersenen nu eenmaal niet volgens logische principes gebouwd zijn. Het aantonen van altruisme is niet hetzelfde als het ontkennen van het bestaan van agressie.
Een andere student stelde dat het 'objectiever' was om naar genen voor altruisme (etc) te gaan zoeken, dan om diergedrag te bestuderen. Ook daar kwam de Waal niet helemaal uit leek het. Het misverstand is dat er vele schakels zijn tussen DNA en gedrag; dat DNA vooral werkzaam is bij de bouw van het organisme (ontwikkeling van eicel via embryo tot volwassene) en de hersenen vooral snel reageren op omgevingsprikkels. Genen hebben zeer indirect effect op gedrag. Overigens had Frans wel mogen zeggen dat zijn diergedrag experimenten wel degelijk objectief zijn! en dat als je een correlatie DNA - gedrag wilt leggen, je beide zaken moet bestuderen!

Tenslotte een rake observatie van de Waal: mensen kun je principieel indelen in twee soorten: zij die van dieren houden en die het niet erg vinden om met dieren vergeleken te worden, en zij die niet van dieren houden en die het een belediging vinden om met dieren vergeleken te worden. Aangezien kinderen van dieren houden, moet de switch ergens in de puberteit/adolescentie plaats vinden. En zo zijn we weer terug bij Marianne Thieme en de partij voor de dieren: zij behoren duidelijk tot de groep die van dieren houden!

---

De lezingen zullen binnenkort in streaming video formaat beschikbaar zijn op deze website.

Michael Koenigs et al (2007) 'Damage to the prefrontal cortex increases utilitarian moral judgements': "The psychological and neurobiological processes underlying moral judgement have been the focus of many recent empirical studies. Of central interest is whether emotions play a causal role in moral judgement, and, in parallel, how emotion-related areas of the brain contribute to moral judgement." (Nature, 19 april 2007)

Deborah Talmi & Chris Frith 'Neurobiology: Feeling right about doing right', News and Views, Nature 446, 865-866 (19 April 2007): "Reason and emotion come into conflict in making all kinds of judgements. Results of work with brain-damaged patients constitute one line of evidence that the emotional component is not to be dismissed."

100 jaar Niko Tinbergen.

Op de TV verscheen een aardige samenvatting + interview: EenVandaag 17 april 2007