Marianne Thieme: seculier op bijbelse grondslag
Marianne Thieme is voorzitter en mede-oprichtster van de seculiere Partij voor de Dieren en behoort privé tot de conservatieve 7edagadventisten kerk en voert als privé persoon in de media bijbelse argumenten tegen het eten van vlees. Hoe logisch en hoe gewenst is dit allemaal? Ik ga te rade bij een ethicus:
Het aardige is dat deze uitspraken een reactie op recente gebeurtenissen rondom Thieme lijken te zijn, maar in feite uit het recent verschenen boek Moreel Esperanto van niemand minder dan Paul Cliteur komen. Paul Cliteur is Landelijke lijstduwer van de Partij en heeft tot op heden geen reden gezien zijn steun aan de Partij stop te zetten of openlijk zijn afkeuring over het gedrag van Marianne Thieme uit te spreken. In zijn boek bepleit Cliteur een universele moraal (het Moreel Esperanto) die het kan stellen zonder fundering in de religie. Daarom is het moreel esperanto geschikt voor iedere Nederlander. Het lijkt me dat Marianne Thieme zich niet bewust is van de problematiek die Cliteur zo helder uiteengezet heeft zijn boek. Aan de andere kant had ik van Cliteur wel een reactie verwacht in de geest van zijn uitstekende en belangrijke boek.
"Als zowel de religie als de ethiek aangeeft een oordeel te hebben over vragen van goed en kwaad, ontstaat vroeg of laat de vraag wie het laatste woord heeft (244). Binnen de autonome ethiek kun je nooit een Schriftpassage of religieuze autoriteit opvoeren ter rechtvaardiging van je morele opvattingen. (290). De overtuiging dat alleen de goddelijke wil een stevige basis voor de ethiek kan leveren, is vanuit principiële optiek ongefundeerd en maatschappelijk een aanzienlijk probleem (291). Je hebt als burger het 'recht' om al je redeneringen van elke bewijsvoering te voorzien die je effectief acht. Bekleed je echter een publieke functie dan is dat niet zo verstandig (306). Iemand die het intiemste wat hij heeft, niet bekriseerd wil zien - welaan, laat hij het niet inbrengen in de maatschappelijke discussie. Maar op het moment dat je ervoor kiest om je religie in het publieke domein in te brengen, hetzij door redeneringen van een religieuze motivering te voorzien, tja, dan stel je jezelf willens en wetens bloot aan kritiek (306).
Het aardige is dat deze uitspraken een reactie op recente gebeurtenissen rondom Thieme lijken te zijn, maar in feite uit het recent verschenen boek Moreel Esperanto van niemand minder dan Paul Cliteur komen. Paul Cliteur is Landelijke lijstduwer van de Partij en heeft tot op heden geen reden gezien zijn steun aan de Partij stop te zetten of openlijk zijn afkeuring over het gedrag van Marianne Thieme uit te spreken. In zijn boek bepleit Cliteur een universele moraal (het Moreel Esperanto) die het kan stellen zonder fundering in de religie. Daarom is het moreel esperanto geschikt voor iedere Nederlander. Het lijkt me dat Marianne Thieme zich niet bewust is van de problematiek die Cliteur zo helder uiteengezet heeft zijn boek. Aan de andere kant had ik van Cliteur wel een reactie verwacht in de geest van zijn uitstekende en belangrijke boek.
Ik bedoel dit niet als flauwe link tussen Collins en Cliteur, maar het idee van een gedeelde menselijke moraal geeft juist een goede mogelijkheid om te onderkennen dat ieder mens ook echt mens is. Ieder mens zou dan ook het morele esperanto moeten kennen en spreken. Dat idee is zo gek nog niet - hoe serieus wordt dit opgepakt? Beschrijft Cliteur in zijn boek ook een bepaalde neutrale ethiek die voor iedereen herkenbaar en afdoende is? (Comment this)
In het derde deel beschrijft hij de religieus neutrale staat.
Moreel Esperanto is m.i. het tegenovergestelde van de Moral Law. De Moral Law (CSLewis,Collins) is een goddelijke bevelstheorie, is een religieuze moraal. Die ML is niet echt universeel menselijk, het is niet eens een zelfstandige ethiek, maar afhankelijk van een wirwar van Bijbelteksten, die een grabbelton vormen voor iedereen die zijn eigen voorkeuren en afkeuren wil rechtvaardigen. (heb je een hekel aan het homohuwelijk, graai in de bijbelgrabbelton en je vind wel een tekst!). Zie: Marianne Thieme die openlijk in de valkuilen trapt! Cliteur is veel praktischer/politieker gericht (in vergelijkiing met zweverige figuren als Lewis): hoe richt je een multiculturele multireligieuze samenleving in? Lewis, Collins beweren dat de Moral Law universeel menselijk is, maar houden zich verre van concrete invullingen. Van de tien geboden gaan de eerste (!) vier (!) over de relatie mens-god, iets wat natuurlijk niet van toepassing is op niet-theisten. Zoals Thieme en de 7edagmensen dat invullen betekent dat dat mensen die niet in God geloven vernietigd zullen worden op de dag des oordeels, etc. Dergelijk elitaire onmenselijke onethische denkbeelden zijn per definitie niet bruikbaar voor de mensheid als geheel. (Comment this)
Elk mens zal zeggen dat diefstal niet goed is. Dit is dus een morele wet die iedereen zal onderschrijven. Het feit dat dit soort ethiek in elke cultuur terugkomt noemt Lewis de moral law. Dit lijkt op wat Cliteur betoogt met zijn moreel esperanto: er is een gemeenschappelijke ethiek die elk redelijk mens zal onderschrijven. Als Cliteur er in slaagt dit uit te werken en toepasbaar te maken, is het een zeer belangrijk boek en hoop ik dat het succesvol zal zijn.
De goddelijke-bevel ethiek gaat uit van een heilig boek of een persoonlijke openbaring die de mens voorschrijft wat hij of zij in bepaalde situaties moet doen. Deze ethiek is op sommige momenten inspirerend (de andere wang toekeren) en op andere momenten ronduit afstotelijk (bijv. een heel volk uitmoorden).
Om recht te doen aan de verschillen tussen autonome ethiek en religieuze ethiek, moet toch iets meer uitgewerkt worden wat precies de huidige religieuze ethiek van bijvoorbeeld het christendom inhoud. Je zult dus ook echt onderscheid moeten maken tussen christendom en islam, omdat die niet dezelfde ethiek uitdragen.
Zo schreef theoloog H.M. Kuitert in de NRC van 2 maart:
“Mijn eigenlijke bezwaar [tegen Cliteur] is dat inperken van religieuze moraal tot goddelijke-bevelstheorie, waardoor religie voorgesteld kan worden als bron van geweld. Dat is een voorstelling van zaken die aan religie noch aan moraal recht doet. Bij Cliteur komen die beide grootheden als het ware uit de lucht vallen, ze missen een geschiedenis. Althans, die kant van de zaak - hoe komen we eraan - wordt nergens belicht, terwijl dat voor het begrip van beide fenomenen onontbeerlijk is. Wat is moraal eigenlijk, waar komt ze vandaan, wat is haar status? Cliteur wil haar een status geven (die van autonomie), maar de status die ze heeft: haar eigenheid als culturele factor, haar noodzaak, haar intrinsieke connectie met religie (hoe komt ze daar toch aan?), daarover lezen we niets."
Het idee van de verwerpelijke religieuze ethiek is te simpel, omdat juist die ethiek verbonden is aan duizenden jaren menselijke geschiedenis. (Comment this)
2) Lewis kijkt niet naar gedrag van mensen maar wat er in de heilige geschriften van volkeren staat aan geboden en verboden (volgens Collins).
3) met de vaststelling dat iedereen diefstal fout vindt, heb je niet de vraag beantwoord: waarom is diefstal moreel fout? Omdat het in de tien geboden staat? (8e gebod!) Dus: alles wat niet verboden is in de tien geboden is toegestaan?
4) verschil tussen Lewis-Moral-Law en Moreel esperanto blijft bestaan zolang Lewis-Collins-etc het 'bestaan van de Moral Law' als argument gebruiken voor het bestaan van een 'Law-giver' (god). Daardoor blijft Moral Law een religieus begrip en is het niet geschikt voor een multiculturele samenleving.
5) De bij uitstek christelijke ethiek in de tien geboden: de eerste 4 gaan uitsluitend over god en in 5 wordt god ook nog genoemd. Daardoor zijn de tien geboden religieuze geboden en zijn in zijn geheel niet geschikt voor een multiculturele samenleving.
Je zult dus moeten selecteren, filteren. Hoe doe je dat? Welk criterium? Dat moet een buiten-bijbels criterium zijn.
Bedankt voor het citaat van H.M. Kuitert: "[moraal] haar intrinsieke connectie met religie". Dat is dus in strijd met jouw voorbeeld van diefstal wordt universeel afgekeurd (dus ook door atheisten). Als 'gij zult niet stelen' intrinsiek met religie is verbonden hebben we dus geen universeel menselijke moraal: je sluit de helft van de mensheid uit.
Wat Kuitert zegt over "haar eigenheid als culturele factor", etc etc is irrelevant.
"Mijn eigenlijke bezwaar [tegen Cliteur] is dat inperken van religieuze moraal tot goddelijke-bevelstheorie". Hoezo inperking? wat wordt er dan weggelaten? Zegt hij dat ook? (Comment this)
Wat Cliteur volgens mij wil, is het argument "zo wil God het" uit de ethische discussie verbannen en vervangen door: "zo wil de redelijke mens het", of: "dit is de meest rationele oplossing" of: "deze optie wordt door die en die wetenschappelijke argumenten onderbouwd".
Dit voorstel is met name een reactie op de radicale Islam. Ik sta daar achter - geen discussie.
Maar: de autonome mens heeft maar een smalle basis die iedereen onderschrijft, de wetenschap geeft niet altijd eenduidige antwoorden, onze ethische ratio heeft diepe wortels in de geschiedenis van de religie en de religieuze ethiek is rationeel voor gelovigen, omdat ze geloven dat God bestaat. Jij denkt dan: maar hoe kun je nou geloven dat God bestaat? En pats - het esperanto is uitgewerkt.
Als je een gemeenschappelijke basis voor discussie over ethiek wil leggen, dan moet je de verschillende aspecten van religies en culturen goed kennen en een voorstelling kunnen maken van de effecten die je voorstel hebben op bijvoorbeeld het christelijke deel van de bevolking (ca. 40%). Misschien blijkt dan juist wel dat christenen het gevoel hebben dat de tolerante Nederlandse verzorgingsstaat het resultaat is van de calvinistische inzet van de vroegere overwegend protestantse bevolking en dat de momenteel overheersende ethiek van de autonome mens de normen en waarden op het gebied van bijvoorbeeld respect voor gezag, porno in het publieke domein, het belang van stabiliteit in het gezin etc. volledig laat vervagen.
Als het volgens Cliteur deze autonome mens is die onze ethiek gaat bepalen, dan verwacht ik van de religieuze ethici eerder een contra-reactie op Cliteur dan een positieve. Als Cliteur in navolging van Lewis en anderen vaststelt dat er een gemeenschappelijke basis ligt in de verschillende culturen om tot een autonome - religie overschrijdende - ethiek te komen, dan zal enkel bijval zijn deel zijn.
Christen-ethicus J. Douma schrijft op de site van het Nederlands Dagblad over het boek van Cliteur:
"Een goede raad aan alle christenen in publieke functies: (...) maak duidelijk dat u als Nederlands staatsburger en christen er zijn mag, en niet slechts geduld hoeft te worden. Toon met uw zakelijke betogen dat uw geloof niets te maken heeft met irrationaliteit, maar dat u argumenten gebruikt die iedereen kan volgen. De meesten begrijpen u zeer goed, maar wensen uw argumenten niet te volgen. Zo blijkt het dat Cliteur opperbest begrijpt wat Simonis en Rouvoet beweren. Hij schrijft namelijk dat zulke mensen naast hun 'dialect' ook nog morel Esperanto weten te spreken. Houden zo! Het christelijk geloof is redelijker dan Cliteur beweert en het heeft een door hem geconstrueerde nieuwe taal niet nodig."
Zie: Nederlands Dagblad vrijdag 9 maart 2007. (Comment this)
De reden van deze uitspatting is gelegen in het feit dat ik mogelijkheden zie in een gezamenlijke actie van christenen en humanisten/atheisten om een ethiek op te bouwen die sterk staat en het hoofd kan bieden aan onredelijke ethiek van extremisten van welke soort dan ook. Door jouw comments kreeg ik de indruk dat je christenen liever onder de extremisten plaatst dan dat je een mogelijke gezamenlijke basis ziet. Dat zou ik jammer vinden. (Comment this)
Simon: ik denk dat je je behoorlijk op het verkeerde been heb laten zetten door de recensie van dr. J. Douma in het ND. Deze meneer gaat aan de haal met de metafoor 'Moreel Esperanto' en verzint er zaken bij zoals taal en dialect die uitsluitend zijn eigen associaties op de boektitel zijn en wat vervolgens heftige emoties bij hem oproept: een jeugdtrauma over de minderwaardigheid van dialecten, enz. Daardoor krijgt van begin af aan het hele stuk een negatieve emotionele lading die volkomen onterecht is! Cliteur geeft een filosofische en historische analyse van de (mono)theistische moraal: dáár moet hij op reageren!
Vervolgens begeeft hij zich in een authentieke stammenoorlog van WIJ tegen HUN! (hun=Allah terroristische). Diepere delen in zijn hersenen roepen: GEVAAR! DIT IS EEN AANVAL! DE TEGENAANVAL INZETTEN!
Een echte filosooof gaat het betoog van Cliteur rustig analyseren, en koel blijven ook al is het soms pijnlijk voor de eigen religieuze stam. Douma verengt het debat naar het wel of niet gerechtvaardigd zijn van geweld op grond van de Bijbel. Maar het gaat om een grotere claim: christelijke ethiek is een goddelijke bevelsethiek: een ethiek die zijn rechtvaardiging in god vindt of het nu gaat om geweld of liefde! Daar gaat het om als ik Cliteur goed begrepen heb.
Daarom vraag ik je ook in 4 punt 3: waarom is diefstal verboden? Wat is jouw antwoord?
Dit is geen grap, maar een serieuze vraag.
Je schrijft in 5: "dat christenen het gevoel hebben dat de tolerante Nederlandse verzorgingsstaat het resultaat is van de calvinistische inzet van de vroegere overwegend protestantse bevolking":
maar de groep calvinisten en protestanten zijn geen katholieken toch? dus je sluit katholieken buiten? en nog meer kerkelijke stromingen? Dat lijkt een beetje op die religieuze stammenoorlog: WIJ tegen HUN.
(Comment this)
Ik noemde de 'protestants', omdat sinds Luther en later door anderen de rede een belangrijke plaats in de westers prostestantse kerk heeft gekregen en de rede ook wordt toegepast in de christelijke ethiek. Zeker ook in de christelijke politiek die rationeel goed in elkaar steekt.
Diefstal moet m.i. verboden zijn omdat diefstal de integriteit en het vertrouwen van degene die bestolen wordt beschadigt. (Comment this)