evolutie.blog.com

Op 6 november werd in Amsterdam een themabijeenkomst 'Evolutie' van de Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) gehouden. Er waren plm. 250 deelnemers.

Ik licht er een paar leuke puntjes uit waarvan ik hoop dat ze ook interessant zijn voor lezers van dit blog. Etholoog Jan van Hooff hield een introductie in de evolutietheorie. Leuk was het experiment dat met pauwen was gedaan om de functie van het aantal pauwenogen op de staart van mannetjes te testen. Het bleek dat hoe meer pauwenogen, hoe meer nakomelingen. Dus het kenmerk 'aantal pauwenogen' is gekoppeld aan de algemene fitness van het mannetje. Vrouwtjes kunnen dus het aantal pauwenogen als een betrouwbare fitness-indicator van mannetjes gebruiken en daarop hun partnerkeuze afstemmen. Een andere nuttige opmerking was dat onontkoombare processen in de evolutie de schijn van doelgerichtheid kunnen geven, maar niet doelgericht zijn. Zijn omschrijving van de essentie van het neo-Darwinisme vond ik wat simpel, zeker voor een gezelschap van in evolutie geïnteresseerde wetenschappers. Hij vertelde het verhaal van dat begint met 'het voortplantingsvermogen van dieren is groter dan de draagkracht van het milieu' en eindigt met natuurlijke selectie. "Want dit is pure logica". Inderdaad. Deze logica zie je ook uitgebeeld in een onopvallend hoekje op de 3e(?) verdieping van Naturalis. Wat er o.a. ontbreekt aan het einde van dit verhaal is: soortvorming en uitsterven. Soortvorming rolt er niet automatisch uit. En dit gebrek wordt zelden opgemerkt. Ook rolt er niet automatisch uit waarom alle soorten uiteindelijk uitsterven. Als ik van Hooff goed begrijp, zei hij dat evolutionaire processen onontkoombaar naar effectiviteit en efficiëntie leiden. Dus, de dinosauriers waren efficiënte en goed aangepaste dieren.

Steph Menken, ook spreker op de avond KNAW-lezingen serie, gaf een verhaal over de oorsprong van het leven. Een paar puntjes. Het bestaan van unieke virale eiwitten die in geen enkel ander organisme voorkomen is een aanwijzing dat virussen vooraf zijn gegaan aan alle vormen van leven. UV-straling is altijd schadelijk voor leven op het aardoppervlak. Daarom ligt de diepzee als locatie voor het ontstaan van het leven meer voor de hand. Alle 800 mitochondriale genomen die getest zijn hebben één gemeenschappelijke oorsprong. Een aardig argument voor de gemeenschappelijke oorsprong van alle eukaryoten.

Edi Gittenberger (Naturalis) vertelde over verschillen tussen micro- en macro-evolutie, soortvorming en de definitie van soorten. Problemen voor de evolutietheorie: groepsgebonden 'levensduur' van groepen soorten, stasis is een groot probleem, extreme verschillen in soortvorming zijn onverklaarbaar. Over Lynn Margulis: symbiose is nu niet meer van groot belang. Gittenberger kan niet zoveel met de kritiek van Margulis dat alle mutaties negatief zijn en dus niet kunnen bijdragen aan evolutie. Maar, 'daar heb ik niet zo over nagedacht'. Verbazingwekkend. In haar laatste boek Acquiring Genomes. A theory of the origins of species(2002) wordt dat uiteengezet en op het internet zijn er heftige discussies gevoerd. Bovendien wordt er dankbaar door creationisten misbruik van dat argument gemaakt. Dan moet je toch een antwoord klaar hebben. Zie mijn review.

Nico van Breemen had een interessant verhaal over iets dat als een uitbreiding van het neo-Darwinisme gezien kan worden: ecosystem engineering, ook bekend geworden door het boek van Odling-Smee onder de naam Niche Construction. Hét voorbeeld is zuurstof in de atmosfeer. Een zuurstofrijke atmosfeer is pas laat ontstaan in de geschiedenis van de aarde. De voor het (hogere) leven vriendelijke omstandigheden zijn niet door de evolutietheorie te verklaren of te voorspellen, maar zijn een (gelukkig) toeval. Ook leuk voor Theistische Evolutionisten.

Michael Richardson heeft de oorspronkelijke embryo tekeningen van Ernst Haeckel onderzocht en geconcludeerd dat ze gedeeltelijk vervalst waren. Zie: A question of intent: when is a 'schematic' illustration a fraud? (Nature 8 Maart 2001) en Haeckel, Embryos, and Evolution (Science 15 May 1998). Dit is natuurlijk koren op de molen van creationisten, maar weerlegt geenszins de embryologische bewijzen voor evolutie. De bewijzen zijn anders en beter. Een schitterend voorbeeld is het verschijnen en verdwijnen van snorharen (whiskers) bij een dolfijnen embryo. Volwassen dolfijnen hebben geen snorharen (!), maar verwante landzoogdieren wel (kat). Als soorten onafhankelijk geschapen of ontstaan zijn, waarom dan snorharen produceren en weer laten verdwijnen tijdens de ontwikkeling? Ik heb hem om het plaatje verzocht ('a picture is worth a thousand words'), en hoop het snel te ontvangen. Een ander schitterend voorbeeld is het reduceren van 5 tenen naar 4 tenen bij de embryogenese van de achterpoot van Crocodylus niloticus. Richardson noemt deze voorbeelden indirect development. Ze zijn een beter bewijs voor evolutie en tegen onafhankelijk ontstaan van soorten dan wat Haeckel probeerde met zijn embryo's. Beide voorbeelden heb ik niet gevonden op de pagina 29+ Evidences for Macroevolution - The Scientific Case for Common Descent van Douglas Theobald. Het zou van belang zijn om deze voorbeelden toe te voegen. Hoe meer hoe beter. De tekeningen van Haeckel achtervolgen ons. Ze komen voor in voorlichtingsboeken over zwangerschap als 'kikker-embryo' en 'vis-embryo' met als gevaar dat men ze aanziet voor niet-beschermwaardige voorstadia van het menselijke embryo. De opmerking van Richardson dat hij voor zijn onderzoek geen dolfijn embryo's heeft gedood, werd door de zaal ten onrechte beantwoord met gelach. Zijn exemplaren waren bijvangst van tonijn visserij.

Frans de Waal, een internationaal doorgebroken Nederlandse etholoog, betoogde als weerlegging van verouderde opvattingen over de menselijke moraal, dat de bouwstenen voor de menselijke moraal aangetroffen zijn bij mensapen en apen, en we God niet nodig hebben om moraal te verklaren. Moraal ontstaat in sociaal levende dieren als een onmisbaar element dat groepsleven mogelijk maakt. Het helpen van anderen (altruisme) is niet mogelijk als je je niet in de gevoelens en de bedoelingen van een ander kunt verplaatsen (sympathie, empathie). Verrassende claim van de Waal: de beroemde verdediger van Darwin, Thomas Huxley, was van mening dat menselijke moraal uniek is in het dierenrijk en een culturele oorsprong heeft. Fout dus. Net zo fout als de atheist Richard Dawkins ('We alone can rebel against our genes') en net zo fout als de Christen Francis Collins (Moral Law komt van God). Dawkins is berucht door zijn 'kosmos zonder medelijden' (pitiless universe).

De Waal vertelde een prachtige anecdote over bestraffing bij chimpansees. De groep zat overdag buiten, en kreeg in het nachtverblijf eten. Wanneer iedereen binnen was. Op een mooie zomerse dag bleven twee jonge vrouwtjes tegen etenstijd nog uren buiten zitten, terwijl de rest van de groep ongeduldig binnen zat te wachten. Toen ze uiteindelijk binnen waren, werd het eten uitgedeeld. De volgende dag reageerde de groep met agressie tegen de twee egoïsten. Ze waren de volgende avond als eerste binnen! Deze waarneming van bestraffing door groepsleden van norm-overtreders is zeer intrigerend omdat je daarmee het verband tussen moraal en bestraffing inzichtelijk kunt maken (FdW deed dat zelf niet). Met name het raadselachtige feit dat Francis Collins heksen-verbranding als een extreme uiting van de 'Moral Law' interpreteert. Bestraffing is immers het tegenovergestelde van sympathie en inlevingsvermogen. Bestraffing van asociale individuen is bij de mens geëvolueerd tot een complex systeem van rechtspraak, dat echter ook pathologische vormen kan aannemen zoals heksen- en jodenvervolgingen. Kennelijk kan het menselijk gevoel van empathie en sympathie voor de medemens overruled worden door de instinctieve drang sociaal ongewenst gedrag te bestraffen. Volgens de Waal meende Darwin zelf dat de moraal een natuurlijke oorsprong had, hoewel ik de citaten van de Waal niet overtuigend vond. Een groot deel van zijn betoog en kommentaren daarop is te vinden in: Primates and Philosophers: How Morality Evolved.

Het controversiële vak Evolutionaire Psychologie wordt in Nederland beoefend door Bram Buunk. Hij gaf leuke voorbeelden, die inderdaad vrijwel altijd over sex en man-vrouw relatie's gaan, maar dat komt omdat Darwin's theorie van sexuele selectie daar voorspellingen over doet.

Postscript (25-02-2008): de site van Richardson is verdwenen. Nu is hij hier te vinden, maar de publicatielijst is erg summier. Wel is er een nieuwe publicatie verschenen: Michael K. Richardson and Gerhard Keuck (2002) 'Haeckel's ABC of evolution and development', Biological Reviews (2002), 77: 495-528