evolutie.blog.com

De derde KNAW dubbellezing in de serie 'Weten en/of Geloven' over moraal en evolutie op 24 oktober was een zeer geslaagde avond. Dit kwam vooral omdat beide sprekers, evolutiebioloog Tijs Goldschmidt en antropoloog Wouter van Beek, meer nadruk legden op het aandragen van empirisch materiaal en het verkrijgen van inzicht in de werkelijkheid, dan op het verkondigen van hun eigen geloof. Als intermezzo gaf bioloog Patrick van Veen aardige beelden van parallellen tussen apengedrag en managersgedrag in organisaties.

Het meest indrukwekkende onderdeel van Tijs Goldschmidt´s presentatie was een fragment uit de film 'Serengeti symphony' van Hugo van Lawick waarin een groep van plm 100 Afrikaanse buffels een paar leeuwen, die bezig waren een groepsgenoot te doden, weg wist te jagen door een gesloten front te vormen en stapvoets de plaats des onheils te naderen. Dat werkte de leeuwen zo op de zenuwen dat ze het opgaven en wegliepen, hun slachtoffer levend achterlatend. De groep had een soortgenoot gered. Tijs Goldschmidt gaf dit als een voorbeeld van opofferend gedrag (altruisme). Het is het tegenovergestelde van egoïstisch gedrag. Een buffel moet wel enige angst overwinnen om zijn vijand tegemoet te treden. Dit ene voorbeeld weerlegt het hele idee dat een individu (mens of dier) zich alleen altruistisch ('moreel') gedraagt omdat God hem dat geboden heeft.
Buffels zijn nog nooit naar de kerk geweest, hebben nooit de Bijbel gelezen en hebben nooit van de 10 Geboden gehoord. Dit ene voorbeeld is voldoende om de beweringen van Cees Dekker over de noodzakelijkheid van een absolute, geopenbaarde moraal naar het rijk der fabelen te verwijzen. Francis Collins maakte dezelfde fout. Dit wil niet zeggen dat dieren zich niet egoïstisch gedragen. Mensen gedragen zich ook egoïstisch. Het betekent niet meer en niet minder dan dat dieren géén religie nodig hebben om zich 'moreel' te gedragen.
Ten overvloede een eigen voorbeeld: kijk eens naar hoe een koolmezenpaartje zich uitslooft met een continue aanvoer van met rupsen, insecten, etc voor een nest vol jongen en vraag je af: Waarom zouden die mezen zich zo uitsloven? Het leven zou toch veel gemakkelijker zijn als zij die rupsen zelf consumeerden en in een boomtop hun liedje zongen? Ook mezen lezen de Bijbel niet.

Wouter van Beek had eigenlijk dezelfde boodschap: ethiek komt niet voort uit religie. Dit toonde hij met, naar mijn indruk, overtuigende en originele voorbeelden aan. Maar nog belangrijker was zijn aanpak en zijn positie. Een cultureel antropoloog die zich beroepshalve met het onderzoeken van het verschijnsel religie bezighoudt. Gewoon nuchter, onbevooroordeeld feiten verzamelen. Hij wist waar hij het over had. Dat is heel wat anders dan vanuit je eigen geloof, als leek, als hobby, een gekleurde en christelijk-ideologisch verhaal van religie en moraal presenteren die maar één doel heeft: je eigen geloof verdedigen. En daarbij en passant de geschiedenis herschrijven (zie hier). Wouter van Beek is een mormoon. Ik weet niet wat dat precies betekent. Het is een geloof, maar het heeft zijn verhaal niet nadelig beïnvloed. Zijn verhaal was goed voorbereid, professioneel, gebaseerd op kennis van de cultuurgeschiedenis van (in principe) alle culturen en volken van de aarde. Niet alleen van het Christelijke Westen. Zijn aanpak is een schoolvoorbeeld van hoe je vruchteloze irritante ideologische gekleurde betogen kunt voorkomen. Hij had ook nog de hoofdpunten van zijn verhaal d.m.v. trefwoorden geprint en ter beschikking gesteld. Ik hoop dat hij zijn verhaal nog eens uitschrijft compleet met de nodige details en op het internet zet. Want het is beslist van belang voor een breder publiek dan alleen de aanwezigen op die avond. Idem voor Tijs Goldschmidt.

KNAW lezingen 'Weten en/of Geloven' (alternatieve site)

Tijs Goldschmidt: "Darwins Hofvijver" ("Darwin's Dreampond: Drama on Lake Victoria"), de essaybundel "Oversprongen", "De andere linkerkant". Hij was in Zomergasten.

Patrick van Veen (2004) "Help! Mijn baas is een aap, sociaal gedrag in organisaties vanuit biologisch perspectief."

SHARED BELIEF IN THE "GOLDEN RULE" Ethics of Reciprocity (introductie komt overeen met standpunt van Beek)

Evolution & Behaviour NWO onderzoeksprogramma (introductie)

Hugo van Lawick was getrouwd geweest met Jane Goodall.